Recherche 'd...' : 9629 mots trouvés
Page 101 : de diorjal (5001) à diouez (5050) :- diorjal
- diorjiñ
- diorodetdiorodet
adj. = (?).
●(17--) FG II 79. Laqueomp evez da veza welet, rac sur veñ da veza di orodet mal gell'fé Scosart laquat e bao var va c'hroc'hen.
- diorrendiorren
v. tr. d.
(1) Élever, éduquer (des enfants).
●(1834) SIM 182. Diorroit ar yaouanqis a vremàn e santimanchou mad. ●(1894) BUZmornik 121. He dad hag e vamm a lakeaz ho foan d'he ziorren ha d'he skolia guella ma c'helljont. ●(18--) SAQ I 151. Mar hen deuz bugale ho diorren ervez Doue.
●(1921) PGAZ 2. sevel ha diorren ar vugale. ●10. diorrenn mad ho bugale.
(2) Diorren ub. diouzh an droug : éloigner qqn du mal.
●(1921) PGAZ 1. hirio ann deiz ne ouezer mui ober kristenien vad euz ar vugale nag o diorren diouz an drouk.
(3) Cultiver.
●(1732) GReg 240b. Cultiver des arbres, tr. «Diorren guëz.»
- diorroadur
- diorvaniñdiorvaniñ
v. intr. Revenir d'un évanouissement.
●(1921) GRSA 174. Diorùañnein e hra Pompé ha souéhet bras é.
- diosez
- diostenndiostenn
(?) interj. injure / f. (?) =
●(1935) BREI 392/stag 3. Ah ! diostenn ! Deut eo al lêz en tân, ha n'am oa nemet ar bannac'h-se 'vit an adverenn ! Gwaz a se evidoc'h ! Kafe du ho pezo !...
- diostizañ
- diotdiot
adj.
I.
(1) Idiot.
●(1580) G 1090. ez eo dyot pe assotet, tr. «Il est stupide ou affolé.»
●(1659) SCger 83b. niais, tr. «diot.» ●(1732) GReg 74b. Badin sot, ridicule, tr. «Van[netaisd] tud diot.»
●(1834) SIM 90. n'on qet qen diot-se. ●(1868) KMM 9. e risc da veza goapeed gant an dud diod. ●(1878) EKG II 127. tud ar vro-man n'int ket bet diotoc'h eget ar re-all. ●(1889) ISV 405. daou zen diot.
●(1904) DBFV 56b. diot, adj., tr. «sot, badaud, impertinent.» ●(1924) BILZbubr 41/948. Oh ! diod eo a bell zo, eme Jarlig koz.
(2) Diot-nay : très idiot.
●(1924) BILZbubr 43-44/1030. Pipi diot-nay...
(3) Diot-magn : simple d'esprit, très idiot.
●(1931) VALL 693b. Simple d'esprit, en mauvaise part, tr. «diot-magn.»
II.
(1) Diot evel un azen : voir azen.
(2) Diot evel ul leue brizh : voir leue.
- diotaatdiotaat
v.
(1) V. intr. Devenir sot, bêtifier.
●(1659) SCger 11b. badiner, tr. «diotaat.» ●143a. diotaat, tr. «estre sot.»
●(1890) MOA 100a. s'abêtir de plus en plus, tr. «diotaat v. n.»
●(1927) GERI.Ern 108. devenir sot, tr. «diotaat.»
(2) V. tr. d. Rendre sot, bêtifier.
●(1927) GERI.Ern 108. rendre sot, tr. «diotaat.»
- diotajdiotaj
m. –où
(1) Idioties.
●(1659) SCger 11b. badinerie, tr. «diotaich.» ●11b-12a. bagatelle, tr. «diotaich.» ●100b. radoterie, tr. «diotaich.» ●143a. diotaich, tr. «sottise.» ●(1732) GReg 74b. Badinage, maniere sotte & ridicule, tr. «Van[netois] diotach.» ●Bagatelle, affaire de rien, tr. «dyotaich. p. dyotaichou.»
●(1838) CGK 30. Demezi zo un diotac'h (lire : diotach). ●(1847) MDM 402. var benn diotaichou. ●(1877) EKG I 6. C'houi a gaf d'ehoc'h eo diotachou an traou a gountan aman ; ia, diotachou int a dra sur. ●(1878) EKG II 158. forz diotachou d'ezhan enn he benn. ●(1891) MAA 9. drailla ha selaou komzou goullo, hag alies siouas diotachou. ●(1894) BUZmornik 744. peb seurt diotachou.
●(1904) DBFV 56b. diotaj, s., tr. «badinage, vétille.»
(2) Treiñ e diotaj =
●(1924) BILZbubr 43-44/1034. a lakaas ar gazeg fur da drei en diotaj.
- diotal / diotatdiotal / diotat
v. intr. Faire l'idiot.
●(c.1718) CHal.ms iii. les Ieunes gents, ne demandent qu'a rire, et folastrer, tr. «ne glasqu' quen ol tud yaoanc, meit him ziuertissein, diotat, farçal, yaoanctis ne glasqu' meit deuermant.» ●(1732) GReg 74b. Badiner, faire le badin, tr. «Van[netois] diotat. pr. diotet.»
●(1904) DBFV 56b. diotal, diotat, v. n., tr. «faire le sot, baguenauder.»
- diotatdiotat
voir diotal
- dioterezh
- diotiezhdiotiezh
f. Sottise.
●(1847) FVR 80. Gortoz ouz penn a ve diotiez. ●85. diotiez ann den, / A glask rein kentel d'ar re disket / hag hen dic'houvez e pep tra.
- diotiz
- diouel
- diouelañ .1diouelañ .1
v.
(1) V. intr. Cesser de pleurer.
●(1927) DIHU 187/204. Dichifet ha diouilet, é ma hou kroèdur ér baraouiz. ●(1931) VALL 250b. S'empêcher de pleurer, tr. «diouela.»
(2) V. pron. réfl. En em ziouelañ : sécher ses larmes.
●(18--) PEN 93/18. reid dim gadur da assean / servieden dam nem dic'houelan.
- diouelañ .2diouelañ .2
voir dioueliañ
- dioueled
- dioueledet
- diouelediñ
- dioueliañ / diouelañ
- diouenn .1diouenn .1
voir diouennañ
- diouenn .2
- diouennadur
- diouennañ / diouenndiouennañ / diouenn
v. tr. d.
(1) (en plt des animaux, des plantes) Exterminer, détruire.
●(1869) FHB 224/117b. n'euz netra da ober nemet digouenna al louzeier fall. ●(1874) FHB 492/176a. gant an diou-ma diouenn ar re all ! ●(1872) ROU 84b. Extirper, tr. «Digoenna, (divoenna).»
●(1931) VALL 287a. Exterminer, tr. «diouenna.» ●(1942) HERV 121. n'em eus ket ar soñj da ziouenna lapined ar c'harter-mañ. ●(1957) BLBR 102/14. (Kleder) Askol-doulla. Eun doare askoll, gwriziou don dezo, diëz da ziouenna. ●(1952) LLMM 32-33/133. (Douarnenez) Diouennañ : lazhañ betek an hini diwezhañ.
(2) sens fig. Chasser, extirper (les péchés, les défauts).
●(1868) KMM xii. divouenna ar pec'hed eus ho calon. ●(1883) IMP 8. Es vianic e velis an techou-ze ennâ : / Divar 'neuze e claskis an tu d'o divoenna.
(3) Écœurer.
●(1870) FHB 294/263a. Ne deus ket guelloc'h avechou evit divouenna eun euz eun dra, eget rei dezhan re euz an dra-ze.
- diouenner
- diouennerezh
- diouennet
- diouennus
- diouer .1diouer .1
m. –où, –ioù
I.
(1) Privation, manque, absence.
●(1847) FVR 61. en diouer a vinistred vad. ●168. ann diouer dimez anhe ne vou ket noazuz. ●(1857) GUG 50. A greis men diovér. ●(1867) FHB 146/330b. Evithan he unan ne vev nemet dre an diouer hag an dilez a bep tra. ●(1868) FHB 153/391a. Ar paour en em gontant esoc'h enn he zioueriou evit ann den pinvidig enn he fonnder. ●(1876) TDE.BF 433b. endra ma padaz arc'hant Paol, ne voe ket a ziouer.
●(1927) GERI.Ern 108. diouer, V[annetais] diovér m., tr. «Manque, privation.»
(2) Gouzañv, anduriñ dioueroù : souffrir de privations.
●(1866) FHB 53/5a. Neuze, va c'herent ker, e anduriz diouerou cris.
●(1927) GERI.Ern 108-109. gouzañv diouerou, tr. «souffrir des privations.»
(3) Kaout diouer a udb. : manquer de qqc.
●(1790) MG 160. N'hun nès diovir a nitra.
(4) Bezañ diouer eus : manquer.
●(1922) FHAB Du 333. ne oa nemed unan hag a voe diouer eus an ofisou hag ar pedennou diouz an noz...
(5) Perte (deuil).
●(1905) BOBL 14 octobre 56/3c. Ni a gas d'ar famill Lesgwern hon c'henglac'har evid an diouar kriz he deuz bet. ●(1962) TDBP II 112. O feiz ! eun diouer êz ive ! tr. «ma foi ! c'est une perte facile à supporter (il s'agit de la mort d'un homme très vieux).» ●Pa vez arru an den d'an oajou-ze e vez dioueriou êz, tr. «quand on arrive à ces âges-là, les décès sont facilement supportés (par ceux qui restent).» ●Gwall zioueriou, tr. «des pertes douloureuses (décès de parent).»
(6) Abstinence.
●(1927) GERI.Ern 108. diouer, V[annetais] diovér m., tr. «abstinence.»
II.
(1) Regret.
●(1927) GERI.Ern 108. diouer, V[annetais] diovér m., tr. «regret.»
(2) Kavout diouer da ub. : regretter qqn.
●(1925) BUAZmadeg 588. Tud Anjers gouskoude, kollet ganto ho eskop, a gavas diouer d'ezan.
(4) Bezañ diouer da ub. : regretter qqn.
●(1921) PGAZ 96. Kals diouer a ioa d'ezhan, rag eun den dreist oa gant he labour.
- diouer .2diouer .2
voir dioueriñ
- dioueraat
- dioueramant
- diouerañs
- diouerdeddiouerded
f. Dénuement, privation.
●(1839) BESquil 66. menah erbet marcé nen dès bihuet (…) guet brassoh diovérdet ag en treu requissan. ●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 142. é oent én un diovérdæt bras a bep-tra. ●(1854) PSA II 201. diovérdæt a bep tra.
●(1927) GERI.Ern 109. diovérded V[annetais] f., tr. «privation, dénûment.» ●(1931) VALL 200b. Dénuement, tr. «diouerded f.» ●(1962) EGRH I 61. diouerded f., tr. « privation, dénûment. »
- diouered
- diouererezh
- dioueret .1dioueret .1
adj. Bezañ dioueret eus : être privé de.
●(1847) FVR 12. Chetu eta Breiz dioueret euz he Eskibien.
- dioueret .2dioueret .2
voir dioueriñ
- diouerezhdiouerezh
s. –où Perte.
●(1962) TDBP II 112. Gwall ziouerezou, tr. «des pertes douloureuses (décès de parent).».
- dioueridigezhdioueridigezh
f. Privation.
●(1876) TDE.BF 137b. Dioueridigez, s. f. Ce mot a le même sens que diouer, mais n’est guère usité.
●(1922) LZBt Mezheven 8. N’hon deus doan ebet eus dioueridigez na paourente. ●(1927) GERI.Ern 109. dioueridigez f., tr. «privation.» ●(1962) EGRH I 61. dioueridigezh f., tr. « privation. »
- dioueriñ / diouerout / dioueret / diouerdioueriñ / diouerout / dioueret / diouer
v.
I. V. tr. d.
(1) Dioueriñ (udb.) gant ub., da ub. : donner (qqc.) à qqn.
●(1869) FHB 207/405a. e c'helfod divouered muioc'h a leaz gant ar paour. ●(1894) BUZmornik 381. n'en doa nag aour nag arc'hant da zioueret gantho.
●(1911) BUAZperrot 153. dioueret a rea kement a c'helle d'ar paour. ●634. evelato e kave tro da zioueret meur a dra gant ar paour. ●(1924) NFLO. abandonner. J'ai qq. ch. à t'abandonner (à te donner), tr. «Un draig bennak am eus da ziouerout ganez.» ●(1931) VALL 145a. il consacrait une partie de sa fortune aux pauvres, tr. «eul lodenn eus e zanvez a ziouere d'ar beorien, d'an (ou gand an) oberou a garitez.»
(2) Dioueriñ ur pennad amzer gant ub. : consacrer une partie de son temps à qqn.
●(1931) VALL 145a. je pourrais vous consacrer une petite journée (de mon temps), tr. «eun dervezig a hellfen dioueret ganeoc'h.» ●(1935) ANTO 46. an Tad Abarvor en doa c'hoaz amzer gaer da zioueri ganin.
(3) Dioueriñ e vugale da Zoue : donner ses enfants à Dieu.
●(1907) KANngalon C'hwevrer 321. ma ne fell ket deomp dioueret hor bugale d'an Aotrou Doue.
(4) Délaisser.
●(1893) IAI 180. Ar Jansenisted, na petra ta, a zalc'has ar pez a blije dezo e kenteliou Deskartes, hag a ziweras ar rest.
(5) Perdre (qqn) qui vient de mourir.
●(1659) SCger 90b. perdre, tr. «dioueret.» ●143a. dioueri e dat, tr. «perdre son pere.» ●(1792) BD 1143. mar be ret dimp ho tiouret, tr. «Si nous devons rester sans vous.»
●(1867) MGK 110. bugaleigou, / (…) Ho mammou keiz, petra rafent / Ho tioueret-c'houi ma rankfent ? ●(1868) FHB 156/411b. Tud ar c'haonv n'o deus nemet daelou da vesca gant o fedennou, evit an ini o deuz diouered. ●(1891) MAA 105. da gemeret truez ouz kement den oc'h euz dioueret ! ●(18--) GBI I 88. Da Vari Gelen ez e gret / A deuz hi mamm-baour dioueret, tr. «Il est fait à Marie Quelen, / Qui a perdu sa pauvre mère.»
●(1945) GPRV 60. Piou ac'hanomp, va Doue, n'en deus ket dioueret / E dad, e vamm, e bried, bugale, mignoned ?
(6) Se passer, se priver de.
●(1659) SCger 89b. se passer de pain, tr. «dioueri bara.» ●97b. se priuer de pain, tr. «dioueri bara.» ●(c.1680) NG 756-757. Ne mes namait deu aigeon. / Hou diouer me ne alan quet. ●(1790) MG 108. Hac er bannigueu gùin em boai mar a uéh, penaus vou ou diovir ? ●109. pe ziovireoh hou lommigueu gùin.
●(1854) PSA I 292. er ré fal e houi erhoalh diovér ou housquèd aveit tourmantein er ré vad. ●(1856) VNA 193. J'aime mieux me priver de ce plaisir, tr. «Gùel-é guet-n-ein diovir er blijadur-zé.» ●(1857) CBF 48. Ne oar ket c'hoaz dioueri he vamm, tr. «Il ne peut encore se passer de sa mère.»
●(1915) KANNlandunvez 52/365. Ma rankit dioueri eun draik benag, Doue ho tigollo, kant evit unan. ●(1927) GERI.Ern 109. dioueret, dioueri, V[annetais] diovér, diovérein v. a., tr. «être privé, se passer de.»
(7) absol. Se passer du strict minimum.
●(1870) FHB 257/383a. Paour a oa, anat a oa e ranke meur a vech dioueret.
(2) Kaout da zioueriñ : avoir (qqc.) à revendre.
●(c.1718) CHal.ms iii. Il a de la santé a reuendre, tr. «ean endes ur yehet mat ha crean, ean endes yehet de ziouer.»
II. V. tr. i. Dioueriñ ouzh ub. : perdre qqn qui vient de mourir.
●(1909) BOBL 23 janvier 213/2c. Breiz a goll, en eur zioueret ouz Marc'harit Phulup, unan euz ar grage a oa ar gwella skuer deuz an traou a wechall goz.
III. V. intr. Faire défaut, manquer.
●(1866) LZBt Genver 94. ann Otro 'n Eskob Ochoa, a ziouer ken braz er vro-man.
IV. V. pron. réfl. En em zioueriñ.
(1) Ne pas se préoccuper de soi, s'oublier.
●(1926) FHAB Kerzu 450-451. Warlerc'h an 'n em drec'hi hon unan / 'N em ziouer, gouzanv a galon vat. ●(1936) KANNgwital 396/130. en em zioueret hon unan, en em ankounac'haat.
(2) En em zioueriñ ag ub., udb. : se défaire, se débarrasser de qqn, qqc.
●(1891) CLM 75. d'hé frièd en hi rant bean mad, eit hum ziovér a nehi. ●79-80. hé frièd (...) en doé clasquet, liès a huéh, hum ziovér a nehi.
●(1907) BSPD II 212. Azé é huellas d'un dén en doé un derhien ha n'hellé ket anehon hum ziovir a nehi. ●(1922) EOVD 90. a vihañnoh nen des chet léh d'hum ziovér anehé.
- dioueroutdiouerout
voir dioueriñ
- diouerus
- diouestlañdiouestlañ
v.
(1) V. tr. d. (droit) Dégager, retirer (qqc. d'engagé).
●(1732) GReg 257a. Degager, retirer une chose engagée, tr. «Divoëstla. pr. divoëstlet.»
(2) V. intr. Rompre son vœu, son engagement, se désengager.
●(c.1500) Cb 96b. Goyunez. g. veu. (…) briser veu ou oster deuotion aux sainctz ou souuent vouer. b. digoestlaff terriff goyunez.
●(1732) GReg 966a. Rompre son vœu, tr. «divoëstla. pr. divoëstlet.»
- diouetiñ
- diouezdiouez
[di- .2 + gouez .1]
Adj. Civilisé.
●(1924) LZBt Meurzh 6. ma zo eun nebeut tud diwouez, sevenet.