Devri

Recherche 'd...' : 9629 mots trouvés

Page 102 : de diouezelan (5051) à dirailhan (5100) :
  • diouezelañ
    diouezelañ

    [brpm diveze(l)la, diweze(l)la < gouezel + -añ]

    V. tr. d. Prendre soin d’un bébé que sa mère ne peut soigner.

    (1716) PEll.ms 657-658. Gwezel se dit en Cornwaille d'un enfant qui ne peut s'aider en rien, qui est abandonné de la nature et de ses parens, et hors d'état de subsister. Bughel gwezel, enfant tout petit, tendre et foible. Mr Roussel dit qu'en son païs de Leon Gwezel est un enfant nouveau né : que Divezela ou Diwezela veut dire prendre soin d'un enfant et l'alaiter pendant que sa mère est en ses couches. C'est à dire, si je ne me trompe, avoir soin d'un enfant abandonné de sa mere retenüe par ses couches. ●(1752) PEll 405. Gwezell, En Cornwaille, se dit d'un enfant abandonné, qui ne peut s'aider en rien, & qui est hors d'état d'y subsister. Buguell gwezell, enfant tout petit, tendre et foible. M. Roussel dit qu'en son pays de Léon, Gwezel est un enfant tout nouveau né, lequel ne peut avoir soin de soi-même : que Diwezella, ou Divezella, veut dire prendre soin d'un tel enfant, & l'alaiter, pendant que sa mère est en couches. C'est-à-dire, si je ne me trompe, avoir soin d'un enfant naissant que sa mère ne peut soigner.

  • diouezelennadur
    diouezelennadur

    m. (chimie) Défécation.

    (1931) VALL 191b. Défécation, tr. «diouezelennadur

  • diouezelennañ
    diouezelennañ

    v. (chimie) Déféquer.

    (1931) VALL 191b. Déféquer, tr. «diouezelenna

  • diouezet
    diouezet

    adj.

    (1) (en plt d'un animal) Dompté.

    (1904) DBFV 54a. dihouiùet, diouiùet, part., tr. «dompté (l'A.).» ●(1934) BRUS 118. Dompté, tr. «diouiùet

    (2) (en plt d'un pays, etc.) Dont la terre est rendue cultivable.

    (1910) ISBR 62. Deit é er houriniz a varù de viù, dihouiùet ha digoedet e oé a gement ma oé ret.

  • dioueziñ
    dioueziñ

    v. tr. d. Civiliser.

    (1904) LZBg Gwengolo 210. eit dihouiùein er vorilloñned e ador en diauled.

  • diougan .1
    diougan .1

    m. –où

    (1) Prédiction, prophétie.

    (14--) Jer.ms 134. Leusq mat guenet dren hol bet man / Da Ierusalem a breman : / Ha quent ez duy Baspasian / Achyff hep drouc ma dyougan, tr. « (?) Bon voyage (?) par tout ce monde, / A Jérusalem à présent. / Et avant que Vespasien ne vienne, / Réalise sans mal ma prédiction » ●204. Cals a dyouganou / A grez, tr. « Beaucoup de prédictions / Tu fais (…) » ●(1575) M 92. Buhez quement he douc, ne fel ho diougan, tr. «Tous ceux qui ont la vie, l'arrêt de leur sort ne peut faillir.» ●(1580) G 572. ho hol dyouganou, tr. «toutes vos prédictions.»

    (1732) GReg 749a. Prediction, tr. «Diougan. p. diouganou

    (1876) TDE.BF 137b. Diougan, s. m., tr. «Prédiction, prophétie.»

    (1901) EPLQ 26. Le tréc[orois] diourgan prédiction, moy. bret. diougan est composé de la particule gou- sous, qui s'est confondue souvent avec gour- sur, cf. Gloss. 740. ●(1905) RNDL 100. Aman é tevéa diougañn an diougañner, tr. «Ici finit la vision du prophète.» ●(1907) AVKA 301. Setu penaoz e teuas da wir an diougan. ●(1926) FHAB Here 363. En Testamant nevez ar skridou hag an diouganou ze a zo fraësoc'h ha splannoc'h. ●(1927) GERI.Ern 109. diougan m., tr. Prédictio, prophétie.» ●(1931) VALL 598a. Prophétie, tr. «diougan.» ●(1939) KOLM 69. diougañneu souéhus.

    (2) Promesse.

    (14--) N 1621. ne deux nep diougan mat, tr. «elle ne fait aucune bonne promesse.»

    (3) Annonce.

    (1920) FHAB C'houevrer 8/227. Glaz e vuez tremenet e oa, buez a beoc'h hag a labour e kichen e wreg hag e vugale, ha diougan eur vuez-all leun a spouron hag a anken.

    (4) (météorologie) Diougan glav : apparence de pluie.

    (1927) GERI.Ern 109. diougan glao, tr. «apparence de pluie.»

  • diougan .2
    diougan .2

    voir diouganiñ

  • diouganadur
    diouganadur

    m. Prophétie.

    (1931) VALL 598a. Prophétie, tr. «diouganadur

  • diouganer
    diouganer

    m. –ion

    (1) Prophète.

    (1732) GReg 749a. Celui qui prédit, tr. «Diouganer. p. yen

    (1876) TDE.BF 137b. Diouganer, s. m., tr. «Qui présage, devin ; pl. ien

    (1905) RNDL 100. Aman é tevéa diougañn an diougañner, tr. «Ici finit la vision du prophète.» ●(1907) AVKA 322. kalono divalo da gredi en lavario an diouganerien. ●(1926) FHAB Here 363. An diouganer Isaï a veve wardro an VIIIe kanvet kent Hor Zalver. ●(1927) GERI.Ern 109. diouganer m., tr. «prophète, devin.»

    (2) Celui qui promet.

    (c.1500) Cb 64b. [diougan] g. promettans. b. diouganer.

  • diouganerezh
    diouganerezh

    m. Prophétie.

    (1931) VALL 598a. Prophétie, tr. «diouganerez

  • diouganet
    diouganet

    adj.

    (1) Prédit.

    (14--) N 63. an mab man so diouganet, tr. «l'enfant qui est prédit.» ●1700. Achiu eo dit breman || an pez so diouganet, tr. «Voilà accompli sur toi ce qui a été prédit.» ●1787. An placc man aioa diouganet || ha dif detinet a credaff, tr. «Cette place m'était prédite est destinée, je crois.» ●(1650) Nlou 51. Ez lauaras ne fallas quet, / Ez oan profecy achuiet : / En Scriptur glan, diouganet, tr. «il dit, il n'y manquas pas, / que la prophétie était accomplie, / prophétisée dans la sainte écriture.»

    (2) Promis.

    (1499) Ca 63b. [diougan] g. promis. b. diouganet.

    (3) Prédestiné.

    (14--) N 375-376. En placc man me guel diouganet / Dou men en he luz de cuzet, tr. «Je vois en ce lieu prédestiné, / Deux pierres pour la cacher dans sa confusion.»

    (4) Proclamé.

    (14--) N 549-551. Christenyen (…) / Mar fell deoch net bout parfet saluet glan / Obseru aman an pez so diouganet, tr. «Chrétiens (…) / Si vous voulez être entièrement sauvés, / Observe (sic) ce qui est proclamé ici.»

  • diouganiñ / diougan
    diouganiñ / diougan

    v. tr. d.

    (1) Prédire (un événement, etc.).

    (14--) N 409. An mab bihan a diouganat, tr. «C'est l'enfant qui a été prédit.»

    (1659) SCger 96a. predire, tr. «diougani.» ●(1716) PEll.ms 384. Diougani, Prédire, pronostiquer, dire la bonne aventure, en latin Præsagire, Selon M. Roussel, qui ajoûte qu’il signifie aussi annoncer quelque nouvelle fâcheuse, dont on dit que Drouc labouçç êf diougan, mauvais oiseau la porte. ●(1732) GReg 262b. Les Astrologues predirent faussement un deluge universel pour l'année 1524, tr. «An Astrologyaned o devoa bet diouganet ê faos un diluich general abenn ar bloaz mil pemp cand ha pévar var-nuguent.» ●283b. Deviner, pressentir, prévoir par conjecture, prédire, tr. «Diougani. pr. diouganet.» ●613b. Son horoscope le menace d'une fin tragique, tr. «E avantur a ziougan dezâ drouzivez.» ●749a. Predire, tr. «Diougani. pr. diouganet

    (1857) HTB 111. e kredas a tiourgane ze eun dra benag a behini a fellas dean klask an anaoudegez. ●(1876) TDE.BF 137b. Diougani, v. a., tr. «Prédire, prophétiser.» ●(1879) BAN 163. Dom Mikel en doa diouganet e teuje Tadou eus Compagnunez Jesus da ren scolach Kemper.

    (2) (météorologie) Pronostiquer.

    (1732) GReg 969a. Quand les hirondelles volent bas, elles nous pronostiquent la pluie, tr. «Pa zeu ar guïmilyed da zarnigeal ez diouganont glao deomp.»

    (3) Promettre.

    (14--) N 449. a breman ez diouganaf / Miret ma corf oz pep torfet, tr. «des à présent je promets / De garder mon corps de toute faute.» ●(1499) Ca 63b. Diougan. g. promettre conuenancier. ●(1530) Pm 153. Me aya dan lech diouganet diff / Gant doe tat, tr. «Je vais à l'endroit, à moi prmois / Par Dieu le Père.» ●(1650) Nlou 65. Maz diou gan sont fez, / Donet dy en dyuez, tr. «De sorte qu'ils promirent leur foi d'y venir à la fin.»

    (1659) SCger 98a. Promettre en predisant, tr. «diougani.» ●143a. diougani, tr. «promettre, menacer.»

    (1847) FVR 321. Doue en deuz diouganet ar gonid da vikenn / D’ar gwir Iliz gatolik war hec’h enebourien.

    ►absol.

    (14--) N 233. joa ameux glan pa hoz eux diouganet, tr. «je suis heureuse de votre promesse.»

  • diouiziaj
    diouiziaj

    m. Malhabileté.

    (1904) DBFV 54a. dihouiaj, diouiaj, m. tr. «malhabileté (l'A.).»

  • diouiziedigezh
    diouiziedigezh

    f. Ignorance.

    (1856) GRD 198. ean e sant é zihouyedigueah hag é hoannedigueah. ●199. cuhein é zihouyedigueah.

  • diouiziegezh
    diouiziegezh

    f. Ignorance.

    (1839) BESquil 216. martezé en diouïegueah. ●(1847) MDM 54. koustout pe goustout e ranker rei ar chase d'an digouiziegez. ●(1869) SAG 37. mezuz eo an dic'houeziegez-ze.

    (1904) DBFV 54a. dihouiegeh, f. tr. «ignorance, inexpérience.» ●(1909) FHAB Gwengolo 266. en despet d'am divouisiegez. ●(1911) BUAZperrot 101. an diegi, an diwisiegez.

  • diouiziek
    diouiziek

    adj.

    (1) Ignorant.

    (1839) BESquil 200. er ré diouïêc. ●(1852) MML 172. an dud sempl ha divouiek. ●(1854) PSA I 204. er ré abil avel er ré dihouyêc. ●(1857) LVH 171. er ré dihouiec. ●(1869) SAG 30. ar re abill hag ar re dic'houezchek. ●(1879) GDI 15. instrujein er ré dihouïec. ●(1893) IAI 125. Ma ve selaouet eun dournad tud diboell ha diviziek a velet enn hon touez, e ve kredet n'euz bet morse tam deskadurez e neb leac'h.

    (1904) DBFV 54a. dihouiek, adj. tr. «ignorant, inexpérimenté.» ●(1921) BUFA 92. un dén dihouiek.

    (2) Bezañ diouiziek war udb. : être incompétent dans qqc.

    (1902) MBKJ 157. dic'houiziek var ar skiantchou. ●(1939) MGGD 19. Diouiziek-tre oun war ar vicher-se. ●(1955) STBJ 49. eur pôtr-gwetur diouiziek war ar galleg.

  • Diouriz
    Diouriz

    n. de l. & hydronyme An Diouriz : Le Diouris (Lannilis, Poulguerneau, Tréouergat).

    (1) An Diouriz.

    (1799) CAm 194. Pont-an-Diouric.

    (18--) MILg 253. d’an Diouris da vit koat. ●(1872) GAM 63. d’ann Treiz pe d’ann Diouriz.

    (1924) FHAB Ebrel 137. traonienn an Diouriz. ●(1930) FHAB Du 438. war bont an Diouriz. ●(1942) ARVR 84/1. milin an Diouriz war Aber Ac’h.

    (2) Nom de famille.

    (1970) NFBT 61 N° 461. Diouris (Le).

  • diourziñ
    diourziñ

    v. intr. Cesser de faire la tête.

    (1895) FOV 263. Séh kant livr e gri éan ; dihourz ha bout er méz ! tr. «Sept cent francs, crie-t-il ; acceptez et sortez la bête.»

    (1904) DBFV 56b. dioursein, v. n., tr. «cesser de résister, de faire la mauvaise tête.» ●(1937) DIHU 312/278. Deit d'er gér, tudigeu, ha dihourzet !

  • diouzh
    diouzh

    prép. & conj.

    I. Prép.

    A. spat.

    (1) De (éloignement, distance, séparation).

    (1621) Mc 7. pell diouziff. ●(1650) Nlou 575. Neuse an stirill an trompillaou / A cleuer, ho leuff diouz an effaou, tr. «alors de l'éclat des trompettes / on entendra la plainte venant des cieux.»

    (17--) EN 3345. cleued a ren crial a bel bras diusin, tr. «j'entendais crier bien loin de moi.»

    (1857) HTB 75. hep gout pe ni a zo a daost, pe ni a zo a bell dioutan. ●(1869) FHB 254/357a. araog mont en disvel dioutho. ●(1890) MOA 201a. se débarrasser de q. q., tr. «kaout ann distag dioc'h u. b.» ●(1894) BUZmornik 95. diou leo dioc'h Guened.

    (1900) MSJO 172. diou leo dious New-York. ●(1920) AMJV 70. Ar merc'hed a laboure disparti diouz ar voazed.

    (2) Contre.

    (1647) Am A.314. Rac va baguet a va bougeden so heget ker kren diouz va fesquen., « Car ma sacoche et ma bougette sont secouées si complètement de dessous ma fesse ».

    (3) Sur.

    (1888) LTU 25. golo ar c'horf beteg ann tu all d'ar vandenn, dioc'h ann araok ha dioc'h ann adren. ●(1894) BUZmornik 162. tort dioc'h ann araok ha dioc'h an adren.

    B. temp.

    (1) Pendant, au cours de.

    (1612) Cnf 27a. ma lauaren oll assamblez ma breuier diouz an mintyn. ●(1633) Nom 11b. Manius : né du matin : vnan á ve ganet diouz an mintin.

    (1710) IN I 419. diveich bemdez diouz ar mintin ha diouz an nos.

    (1829) IAY 89. quemer dious an noz eur frescaën benac. ●(1857) HTB 150. e timezi dac'h an de-ze memez. ●(1860) BAL 217. da 7 eur diouz ar mintin. ●(1866) BOM 8. ann heol / Pa strink, euz ar beure. ●(1894) BUZmornik 819. enn deiziou-ma avad ne dene nemed eur vech, dioc'h ann abardaez.

    (1911) BUAZperrot 149. diouz an abardaëz, kaër a oa e c'hortoz, ne oue gwelet doare ebet d'ezan. ●397. Bemdez, eus an abardaez, an tad a lenne Buez ar Zent. ●(1935) BREI 394/2c. pa deu d'ezan menel en dilerc'h, diouz ar beure, da vont da zon an Anjelus.

    (2) Diouzh an deiz : à la journée.

    (1935) ANTO 44. Pe labouront diouz an deiz pe dre varc'had.

    (3) Ober diouzh pad : faire durer, épargner.

    (1896) GMB 465. pet[it] Trég[uier] ober duz pad faire durer, épargner.

    (1942) SAV 24/80. Met grit diouz pad.

    C. [indique l'origine]

    (1) De.

    (1872) GAM 64. kalz frouez a zistag diouc'h ar vezen, araok beza dare.

    (2) Bevañ diouzh : vivre de.

    (1868) KTB.ms 15 p 231. Un tammig douar a dalc'hent, hag a vewent out-han.

    (1909) KTLR 83. Meur a hini a veve deuz an inkin hag ar c'har-neza. ●(1911) BUAZperrot 450. a oa en em dennet e Bourdel da veva diouz e zanvez. ●(1956) BLBR 90/12. E intañvez, Jef Siboud, a filas an atant hag a yeas da veva diouz he danvez da gichen Plouzane.

    (3) Par rapport à.

    (1857) CBF 31. Ann horolach a zo re abred dioc'h ann heol, tr. «L'horloge avance.» ●(1876) TDE.BF 141b. Dishevel int dioc'h kent, tr. «ils sont différents de ce qu'ils étaient.»

    (4) Selon, d'après.

    (1633) Nom 148b. Horologium sciatericum, solarium : vn quadran ou horloge à soleil : vn quadran, pe horolaig diouz an eaul.

    (1659) SCger 109a. selon, tr. «diouz.» ●(1710) IN I 248. e mania diouz ho faltasi.

    (5) [devant un v.] À.

    (1872) GAM 5. Diouc'h he glevet, eo eur zantik.

    D. [indique la différence]

    (1) De, contre.

    (1575) M 207. Ne aznafes nep guis, bourchis diouz plouisyen, tr. «Tu ne reconnaîtrais en aucune manière bourgeois de paysans.» ●(1612) Cnf 10a. pa gouar choas an drouc diouz an mat.

    (1834) SIM 196. chench e sabren dious ur c'hleze.

    (1905) BOBL 12 août 47/2d. o veva diouemp evel an ilio deuz an dero. ●(1905) IVLD 81. kement a draou dishenvel euz ar pez en doa guelet ●(1911) BUAZperrot 75. dishenvel a grenn diouz buez an dud all. ●(1922) FHAB Genver 21. Choura ha dimezi a zo daou dra dishenvel bras an eil diouz egile.

    (2) Qui se différencie de.

    (1866) SEV 298. N'euz pedenn diouz pedenn, me lavar, n'euz pedenn e-bed merket ha dispartiet da renkout he lavaret. ●(1867) MGK 100. N'euz mare dioc'h mare, bepred ema'nn amzer / Da vont diwar ar bed. ●(1879) MGZ 312. N'euz pedenn diouz pedenn. ●(1882) BAR 328. N'euz pedenn diouz pedenn.

    E. [indique un rapport]

    (1) Didamall diouzh : innocent de.

    (1911) BUAZperrot 284. Evidon-me a zo didamall diouz goad an den-ze. An dra-ze a zell ouzoc'h.

    (2) Bezañ a-bouez diouzh ub. : pouvoir rivaliser avec qqn.

    (1878) EKG II 275. tud ho ti n'int ket a-bouez diouzomp-ni.

    (3) À, envers, contre, par rapport à.

    (1732) GReg 13a. Etre adonné à, &c., tr. «Beza accustum diouc'h.» ●(17--) CCn 726. sellet ag y a so a vent dious o troat.

    (1829) HBM 9. en em venji diouzout. ●(1838-1866) PRO.tj 189. mar fachont diouzac'h. ●(1857) CBF 6. Terket mad eo dioc'h ho plaz ? tr. «Le trouvez-vous à votre goût ?»

    (4) En fonction de.

    (1659) SCger 98a. a proportion des merites, tr. «dioc'h ar meritou.» ●proportionner, tr. «ober dioc'h

    (1889) ISV 357. guelet a rean ervad dioc'h ar c'houbari anezho, dioc'h ar sellou a daolent varnon.

    (5) Deskiñ diouzh udb. : apprendre le maniement de.

    (1911) BUAZperrot 53. Ez yaouank e teskas diouz an armou.

    (6) Gouzout diouzh : s'y connaître en.

    (17--) EN 2851. a man ouser diousah, tr. «ici, on sait vous arranger.»

    (1877) EKG I 309. Ar re a c'houie eun dra-bennag dioc'h stok an armou.

    (1921) PGAZ 26. Paol an Anaoun a ioa jardiner hag a ouie brao diouz ar guez frouez.

    (7) Tremen diouzh : complaire à.

    (18--) SAQ I 179. evit tremen diouz an dud ha plijout d'ar bed.

    (1905) IVLD 174. Evel mear e c'houie ervad tremen diouz an dud. ●(1923) FHAB Mae 174. An Aotrou 'n Hir, aonik eun tamm da welet, a oa mat hag a ouie tremen diouz an holl.

    F. Indique une position (debout, allongé, etc.).

    (1827) VSAp 26. quen nele quen sevel deus ehourvé. ●(1890) MOA 201b. Debout (Sans se coucher), tr. «dioc'h ar sav.»

    (1907) AVKA 59. Jesus deus e goaze a roe kelennadurez d'he. ●(1935) ANTO 178. krakaotrounez, koz itronezed (...) a gren diouz o sav.

    II. Loc. conj. Diouzh ma : selon (ce) que.

    (17--) EN 694. ne soufran qued a voailh deus ma meus merited, tr. «je ne souffre pas assez pour ce que j'ai mérité.»

    (1863) GBI I 256. Eus ma laro, tr. «suivant ce qu'il dira.» ●(1890) MOA 209b. Cela dépendra des circonstances, tr. «dioc'h ma vezo ann dro.»

    (1907) AVKA 69. Diouz ma klevan, e varnan. ●(1912) MMPM 8. Diouz a lavar histor Roum.

    ►[form. conju.]

    S1 diouzhin / diouzhon

    (1621) Mc 7. pe quement bennac en be y chaceet pell diouziff.

    (1834) SIM 77. pell diouzòn. ●(1852) MML 57. mez hag euz am eus deusîn mac'h-unan. ●(18--) SAQ II 143. c'houi c'heuz c'hoant ober goap deuz hon­ me !

    (1904) BMSB 19. Na 'n em zistroit ket diouzon. ●(1905) ALLO 36. It pell diouzin. ●(1904) BOBL 8 octobre 3/2c. meuz aoun ê diouin e ve kozeet ebarz ! ●(1907) AVKA 147. Neb an evo bet mez diouzin ha deuz ma c'homzo. ●(1911) BUAZperrot 57. Tec'h diouzin. ●(1915) MMED 125. It pell diouzon.

    S2 diouzhit / diouzhout

    (1834) SIM 60. clêvet comz diouzout. ●(1850) MOY 173. Ra vo grêt diouzout herves e volonte !

    (1902) PIGO I 101. ma labour-me n'eo ket deuzit. ●(1909) BLYA 112. diouit dishenvel-tre. ●131. pell diouit. ●(1979) VSDZ 150. (Douarnenez) tri-chant metr deuzoutout.

    S3m dioutañ

    (1834) SIM 156. E habillamant a zeree dioutàn. ●(1857) CBF 108. distaga ar c'hlenved diout-han. ●(1860) BAL vii. Ur veach boazed diouta. ●(1870) FHB 265/28b. e ya an ober diout-ha.

    (1907) AVKA 63. Jesus a zantas e oa et un nerz diouthan.

    S3f diouti

    (1530) Pm 237. dyouty.

    (1874) POG 115. ober diout-hi eur choumaj. ●(1878) EKG II 174. boazet oa diout-hi.

    (1944) VKST Mae 149. dispega a raio diouti.

    P1 diouzhimp / diouzhomp

    (1866) HSH 40. Pell diouzimp an drouc-sonch-se. ●(1878) EKG II 101. Hag e tec'he dioc'h ouzomp.

    (1907) FHAB Meurzh/Ebrel 48. pell mantrus diouzomp. ●(1911) BUAZperrot 98. da dec'hel diouzomp. ●(1933) MMPA 38. ne baouez ket eur begad da gomz diouzimp.

    P2 diouzhoc'h

    (1621) Mc 83. An heuelep tra ma Doue à goulennaff diouzoch.

    (1900) MSJO 236. ho pugale o dije defot diouzoc'h. ●(1907) AVKA 287. ec'h on deut deusoc'h. ●(1908) BOBL 04 juillet 184/1b. o devo poan oc'h ober eur zell mad diwec'h.

    P3 diouto / dioute

    (1710) IN I (prefaç) i. da bellaat diouto.

    (1864) SMM 192. da zivera dioutho.

    (1908) PIGO II 13. laeret e ve bet dioute. ●(1920) MVRO 56/4d. o senti deuzoutê. ●(1922) LZBt Mezheven 4. eur vozad dioute.

  • diouzhtañ
    diouzhtañ

    prép.

    (1) À cause.

    (1925) SFKH 22. ha kaset d'er prizon. Dohta d'e laeronsieu nivérus é ma abarh a houdéveh.

    (2) Grâce à.

    (1925) SFKH 40. Épad en amzér-sé, sant Krépin, dohta d'é bapérieu hemb par, n'en doé nitra d'obér meit baléein ér baradoéz, ag un tu d'en tural.

  • diouzhtu
    diouzhtu

    adv. & adj.

    I. Adv.

    A. Adv.

    (1) Tout de suite.

    (1868) FHB 202/361a. hag an difazi a vezo great dioc'htu. ●(1883) MIL v. deustu ha var eün. ●(18--) SAQ I 139. Red eo hen ober, dastu, heb gortoz. ●(18--) SAQ II 57. D'ar zul da noz dastu.

    (1905) BOBL 16 décembre 65/1a. a respounimp holl dostu, heb marc'hata. ●(1906) KPSA xvi. C'hoant e peuz da govez dostu ? ●(1920) AMJV 69. Dioc'htu goude an oferen.

    (2) À la suite, consécutif.

    (1659) SCger 114a. tout de suite, tr. «dioc'h tu.» ●118a. tout d'vne tire, tr. «dioc'h tu.» ●120a. tout d'vn train, tr. «dioc'h tu

    (1838) CGK 6. Eïs de deus tu. ●(1852) MML 136. dec dez dustu. ●(1872) ROU 78b. Deux années consécutives, tr. «bloavez ha bloavez diouz-tu.» ●(1880) SAB 122. nao miz diouz-tu. ●(1894) BUZmornik 269. eur zec'hor vraz a badaz tri bloaz dioc'htu.

    (1911) BUAZperrot 316. ar pabed a belleas o c'hear diouz bez sant Per. Pemp dioc'htu. ●(1912) BUAZpermoal 320. ar pabed a bellaas o c'hêr diouz be sant Per. Pemp dustu. ●(1923) LZBg Ebrel 6 Aveit er Chinézed nen des ket brasoh plijadur, meit chom, érieu abéh doh-tu, flutet en-dro d'er lampr, da barlandal, én ur vutumein pimpadeu unan arlerh en al ! ●(1954) VAZA 70. Hervez ma’z oan en gortoz, daou vloaz diouzhtu e teuas ganin da vat arnodennoù ar vachelouriezh.

    (3) Hiziv diouzhtu : aujourd'hui même.

    (1909) KTLR 261. Ma oc'h kountant me 'gemero, hirio dioc'htu, anezhi da bried.

    B. Loc. adv.

    (1) Diouzhtu-diouzhtu : consécutif.

    (1872) ROU 78b. Consécutif, tr. «bloavez ha bloavez diouz-tu

    (1910) MAKE 16. tri bloavez dioc'htu-dioc'htu. 33. eun hanter dousen gwechou, pe war-dro, dioustu-dioustu.

    (2) Diouzhtu-kaer : à la suite.

    (1908) PIGO II 131. a evas dustu-kaer diou skudellad dour eus ar c'helorn. ●(1909) TOJA 6. Jani, oc'h êsa tri pe bevar dog dustu-kaer.

    (3) Diouzhtu-dak : illico, sur le champ.

    (1903) MBJJ 278. Ha me dioustu-tak ouz taul. ●342. Æt er-mæz dioustu-dak ar boed.

    (4) Diouzhtu-dak : il y a un instant.

    (1935) BREI 431/3d. Me, eme ar c'higer, am eus tremenet dioustu-dak eur wetur hag ac'h ae ganti daou du an hent.

    II. Épith.

    (1) Qui est d'un caractère déterminé, décidé.

    (1857) CBF 36. me zo eunn den dioc'h-tu, tr. «je suis rond en affaires.» ●(1872) ROU 80a. Décidé, résolu, d'un caractère déterminé, tr. «diouz-tu

    (1906-1907) EVENnot 31. (Plouigno) Me zo eun den diustu hag a lavar ma sonj. ●(1909) BROU 222. (Eusa) Den diouc'htu, tr. «gaillard décidé.»

    (2) Continu.

    (1732) GReg 203b. Fièvre continuë, tr. «Terzyeñ diouc'htu. Van[netois] Terhyan doh-tu

    III. Loc. conj. Diouzhtu ma : aussitôt que.

    (18--) MIL.ms. ha dioc'htu ma voent diloc'h ha dindan gouel ez ejont etrezek ar mor doun (d'après BUBR 20/266).

    (1907) AVKA 20. Dioustu ma oe tec'het ar Rouane, ael an Aotro a n-am diskoueas da Josef en kreiz e gousk. ●(1921) PGAZ 101. dioc'htu ma teuio an urz.

  • dipac'hao
    dipac'hao

    m. Tapage.

    (1923) FHAB Meurzh 95. ar vartoloded a rea o diskenn en ostaleriou a veze enno neuze eun dipac'hao hag eun trous spontus !

  • dipadapa
    dipadapa

    adv., m. & interj.

    I. Adv.

    (1) Se précipiter, en se précipitant.

    (1958) BRUD 5/32. Hag an oll dipadapa. ●35. hag heñ adarre, dipadapa, dre dachennou ar mêzou. ●(1970) BHAF 78. Bemdez-Doue, goude, pa save ar memez c'hoant war Erwanig, e kuitae, dipa-dapa skol ar seurezed en eul laeradenn evid debri gachenn er skol hag ober ar pez a lavaran deoh en eur gaozeal ouz al loened. ●(1990) MARV II 35. (Plougerne) Ha me dihagni, dipadapa, da gerhad eben avad.

    (2) =

    (1868) FHB 182/206b. E voat oc'h achui, ha, dipa dapa, kenta veljomp, eun doare pillouaer, eur marc'hadour sonniou, divezet oll, o simpad ar skalierou.

    (1964) BRUD 18/43. Ha dipadapa, d'an daoulamm ruz.

    II. M.

    (1) Ober dipadapa =

    (1932) ALMA 102. An dud a jome balc'h o velet al loen-ze o vont, du evel an noz ha buan evel an avel, oc'h ober dipadapa, dipadapa dre ma'z ea.

    (2) War an dipadapa : au trot.

    (1903) TMJG 347. Sethu tremenet ganthi Pleuveur war he dip a doba.

    (3) =

    (1970) BHAF 42. Gand he botou-koad, war ar zimant, e tezrevelle dipa-dapa treid kezeg ar jañdarmed.

    (4) fam. Diarrhée.

    (1936) IVGA 255. Peget an dipa-dapa en da doull, Fri-Lipig ? ●(1947) YNVL 106. paotred an dipa-dapa. ●(1978) BAHE 97-98/26. 'Oa ket eston 'veze tapet an dipadapa 'wechoù !

    III. Loc. interj. Onomatopée qui imite le bruit que l'on fait en descendant rapidement les escaliers.

    (1950) KROB 31-32/16. setu hi d'an traon, dipa-dapa !

  • dipadapañ
    dipadapañ

    v. intr. Se dépêcher.

    (1927) FHAB Meurzh 58b. an drouk-spered a zipadapas da vont kuit, kounnar ennan.

  • dipaseal
    dipaseal

    v. tr. d. Dépasser.

    (1995) BRYV II 161. (Milizag) setu daou baotr o tipaseal ahanom.

  • dipit
    dipit

    m.

    (1) Dépit.

    (1872) ROU 86. Devenir fou de dépit, tr. «scanbenni gant an dipit

    (1907) PERS 26. eun tam dipit ennhan. ●(1909) FHAB Gwengolo 283. e c'hell brema steki pounner e voutou gant an dipit.

    (2) Kaout, kemer dipit : être dépité.

    (1847) MDM 404. ha dipid am eus defaut kaoud amzer da rei d'id var gement-se isplikasionou hir.

    (1923) KNOL 240. maouez ar pesketour a gemeras dipit hag a yeas e kounnar.

    (3) Kaout dipit d'udb. : regretter qqc. de perdu.

    (1929) CDFi 5 janvier. lenva 'raen, gand va humor, kement a zipit em oa d'am gwenneien.

    (4) Ober dipit d'ub. : faire envie à qqn.

    (1982) MABL II 71. (Lesneven) Ober dipit d'ub. : ober avi dezhañ, lakaat anezhañ da gaout keuz.

    (5) [incise en fin d'énoncé] Un dipit : de quoi être dépité.

    (1973) SKVT II 9. yac'h en em gave Veig Trebern, un dipit.

  • dipital
    dipital

    voir dipitañ

  • dipitañ / dipital
    dipitañ / dipital

    v. tr. d.

    (1) Chicaner, agacer.

    (1963) BAHE 35/37. Plijadur o deveze ar charreterien o tipitañ (o hegañ) ar ganfarded.

    (2) Faire des allusions méchantes.

    (1962) EGRH I 61. dipital v., tr. « faire des allusions méchantes. »

  • dipitus
    dipitus

    adj.

    (1) Désappointant.

    (1909) FHAB Mezheven 182. ne zeblant ket beza gwall gontroliet gant flemmadennou dipitus an Doktor. ●(1957) AMAH 100. Dipitus e kavemp evelato selloù a-dreuz ha brizh-c’hoarzh ar re a ranke hon daremprediñ.

    (2) Komz dipitus : invective.

    (1633) Nom 9b. Inuectiua : inuective : coumps depitus.

    (3) Malveillant.

    (1838) CGK 4. Clevet prepoziou dipitus.

  • diplom
    diplom

    m. –où Diplôme.

    (1869) FHB 249/319a. Per a falle dezhan caout he ziplom.

  • diplomatelezh
    diplomatelezh

    f. Diplomatie.

    (1957) AMAH 156. Nag a widre, nag a ziplomatelezh a ranken ober ganto.

  • diplomet
    diplomet

    adj. Diplômé.

    (1923) LZBt Gouere 36. da baëan maestrou diplomet.

  • dipoupet
    dipoupet

    adj.

    (1) (Yeux) écarquillés.

    (1903) BTAH 205. Ar zaout, gant sellou dipoupet, tr. «Les vaches, avec des yeux équarquillés.» ●(1905) BOBL 14 janvier 17/3b. dipoupet e zaoulagad, ha kignet e fas gantan. ●(1909) FHAB Genver 18. dipoupet he lagadig. ●(1956) LLMM 55/12. E zaoulagad dipoupet.

    (2) =

    (1913) PRPR 79. eur gantinierez meür ha dipoupet, tr. «une cantinière délurée et hardie.»

  • dipton
    dipton

    s. Diphtongue.

    (1499) Ca 63b. Dipton. g. diptongue. cest proprrement quant deux lettres. voyeulx sicomme ae sont vne sillabe ainsi comme musae au eu oe.

  • dir
    dir

    m. –où

    I.

    (1) Acier.

    (14--) Jer.ms 145. Hep clou dir en tyryen ez grear Marheyen preux, / Ha bout trech an mechy hep sy oar ho dyu geux, tr. «Sans arme d'acier dans le pays on fait de preux chevaliers, quoique la morve soit victorieuse sans doute sur leurs lèvres.» ●(1499) Ca 64a. Dir. g. acier. ●(1633) Nom 249a. Chalybs, stomanta, nucleus ferri, acies ferri : acier : dirr.

    (1732) GReg 11a. Acier, fer, rafiné, tr. «Dizr. Diir. Van[netois] Dir.» ●(1744) L'Arm 6b. Acier, tr. «Dire. m.»

    (1904) DBFV 56b. dir, m., tr. «acier.»

    (2) C'hoari gant an dir : se battre en duel à l'épée.

    (1893) IAI 122. an urz da c'hedal daou-ugent dervez abarz c'hoari gant an dir.

    (3) An dir en avel : l'épée dégainée, au clair.

    (1741) RO 4412. Deut an dir en nauel ma commancomp hoary.

    (1890) MOA 171a. Mettre l'épée au clair, tr. «lakaat dir enn avel

    II.

    (1) Kaout ur galon dir // Bezañ dir e galon // Bezañ dir war e galon // Kaout ur galon ken kriz hag an dir // Bezañ deuet e galon da vezañ dir // Bezañ ur galon houarn ha dir en e greiz : être sans cœur, être cruel envers les autres.

    (1732) GReg 11a. Des cœurs d’acier, tr. «Calounou qer caled evel an dizr.» ●(1795) CB I 52. Pa-s-te eur galon dir e-teuffes da grenan / O voellet corf da vreur, pe en stat eo eman.

    (1877) EKG I 287 (L) L. Inisan. Va c'haloun a ioa deuet da veza dir. ●(1878) EKG II 77 (L) L. Inisan. Mez eur zoudard, kaloun ker kriz hag an dir, a roaz d'ezhan eur buntad ker kren, m'hen taolaz, dreist an treujou, var he benn er porz, e touez an teil. ●226. Eur galoun houarn ha dirr a ioa enn he greiz !

    (1924) BRUD n° 11, 12, 14, 15, en 1963 par Emgleo Breiz, Brest, graphie et pagination différentes de l’édition de 1925, puis en 2003 une édition bilingue par Skol Vreizh préparée par Bernard Cabon)">BILZ 35 (T) F. al Lay. Dir e galon enep an drue; e-pad e vuhe a varner, gwelet an nevoa gwaz, pegen gwaz, ha gwasoc'h c'hoaz, hag e gonsians, pell amzer a oa abaoe, ne finve ken en e greiz. ●(1926) FHAB Eost 305 F. M.. Dizamant e oa eun tammig re ouz sempladurez an den : dir a oa war e galon; heulia a rae kelennadurez Jansenius.

    (2) Bezañ dir war (e fas, e dal, e vizaj, e zaoulagad) : être sans peur, sans effroi.

    (1741) RO 2159 (T). Mes esom en deffo da vout dir voar e fas. ●(17--) EN 71 (Go). Rac se eb deferin, mar sou dir voair o fas / Lequet cleve no torn rac me sou voair ar plas, tr. G. Dottin «Aussi sans différer, s'il y a de l'acier sur votre face mettez l'épée à la main, car je suis en place.»

    (1866) FHB 74/175a (L) G. Morvan. Hennez en doa soudardet hag a voa dir var ho fas !

    (1908) PIGO II 91 (T) E. ar Moal. Du-man zo unan goz hag a zo dir war he fas. Mes an de e fello d'ei kas ac'hanon d'an oferen... ●(1908) FHAB Mae 136. Setu ive, Jakes, petra raffe ar Franmasouned ma c'hen em gavche gant-ho potred vad, dirr var ho zal, teod ha kil-dorn dez-ho da stanka ho ginou, da zec'ha ho fri, m'ar bez red, d'ar glabousserien divergont ha digristen ha da ober dezo chom er par. (1934) FHAB Eost 324. Tud yaouank a zo breman hag a zo dir war o zal, ha gwad kristen en o c'halon. ●(1962) TDBP II 112 (T). Lavar dezi evel a gari, honnez na raio van ebed : honnez a zo dir war he fas (he daoulagad), tr. J. Gros «dis lui ce que tu voudras, elle n'en tiendra pas compte (elle ne se troublera pas) : elle a de l'acier sur la figure (ou les yeux) (elle est cuirassée, hardie, effrontée).» ●(1978) PBPP 2.1/133 (T-Plougouskant). Homañ zo dir war he bizaj, tr. J. le Du «elle est éffrontée /lit. il y a de l'acier sur son visage./»

    (3) Kalet evel dir : être très dur.

    (c. 1680) NG 539 (G). Calon callet euel dirë / Ha yaint eual er scler, tr. R. Hemon «Heart hard as steel an cold as ice.»

    (1910) FHAB Here 298 F.-M. Mazéas. o breac'h kalet ha pounner evel dir var ar bed holl. ●(1924) BRUD n° 11, 12, 14, 15, en 1963 par Emgleo Breiz, Brest, graphie et pagination différentes de l’édition de 1925, puis en 2003 une édition bilingue par Skol Vreizh préparée par Bernard Cabon)">BILZ 112 (T) F. al Lay. Ha kroget o deus ennoc'h gant o beg du, kalet evel dir, lemm evel eun aotenn ? ●(1925) FHAB Mae 173 (L) Y.-V. Perrot. O c'halonou a oa deut da veza kalet evel dir. ●(1926) FHAB C'hwevrer 66 *Dir-na-Dor. Gant hon diouvrec'h kalet evel an dir. ●(1965) BRUD 21/44 (K) Y. ar Gow. Ho youl 'zo ken kalet ha dir.

  • dirabañs .1
    dirabañs .1

    adj. En pente.

    (1876) TDE.BF 138a. Dirabañs, adv., tr. «En pente.»

    (1931) BREI 189/2c. Elec'h m'eo gleb ar park, e touller eur fôz, troet war eun tu dirabans.

  • dirabañs .2
    dirabañs .2

    m. & adv.

    I. F. Pente, versant.

    (1896) GMB 574. diribin (...) en pet[it] Trég[uier] dirabañs.

    (1907) BOBL 11 mai 137/3a. An hent a zo diribanz gantan eno. ●(1914) DFBP 79b. declivite, tr. «diribanz.» ●241. pente, tr. «diribanz.» ●(1918) LZBt Mae 38. war dirabas ar c'hleun 'oa dirakan. ●(1918) LZBt Gouere 3. War dirabas eur mene. ●(1921) LZBt Here 12. war dirabaz eun dosen. ●(1931) VALL 725a. pente du talus, tr. «dirabañs.» ●(1935) CDFi 14 decembre. Roc'h-al-Laz (...) kludet war zirabans eun tarnod a-zerz. ●(1956) LLMM 59/35. War ziribañs ar roz. ●(1987) MZLC 121. Kastell ar Roc'h-Yagu, gant gwez kaer war an dirabas en-dro dezhañ.

    II. Loc. adv.

    A. Rabañs-dirabañs : (chemin) qui monte et descend sans cesse.

    (1931) VALL 477b. qui a des montées et des descentes, tr. «rabañs-dirabañs

    B. War-zirabañs.

    (1) En déclive, en pente.

    (1922) LZBt Mezheven 11. douarou war dirabaz betek lenn Albert. ●(1927) GERI.Ern 109. war zirabañs adv., tr. «En pente, en descendant.» ●(1931) VALL 547a. en pente, tr. «war-(zi)rabañs

    (2) Mont war zirabañs : aller en se rétrécissant.

    (1989) WRMS 52. E Madras ez eus eun templ hindouist mentet uhel, doare ar re a weler peurvuia war al leoriou. An tour anezañ, gand 15 pe 20 a haridou, a ya war zirabaz euz an traoñ d'an neh, a zo kizellet e bevar gostez.

  • dirabañser
    dirabañser

    m. –ion Celui qui dit des paroles insensées.

    (1900) KZVr 105 - 18/02/00. (Lannuon) eun dirabanser eo an hini a lar sort komzou.

  • dirabañsiñ
    dirabañsiñ

    v. intr. Dire des paroles insensées.

    (1900) KZVr 105 - 18/02/00. (Lannuon) Dirabansi, laret kojou diskiant a-dreuz hag a-hed.

  • diradenañ
    diradenañ

    v. tr. d. Ôter, arracher la fougère (d'un endroit).

    (1732) GReg 519b. déraciner la fougere de (...) Plouyai, tr. «diradenna plouye.»

    (1876) TDE.BF 138a. Diradenna, v. n., tr. «Déraciner et enlever les plants de fougère.» ●(1882) CDFi 124-4 novembre p 3. Kompeza Braspartz, / Dic'hasta Poullaouen, / Diradena Plouie : / Tri zra re ziez da Zoue.

    (1925) FHAB Genver 38. kompeza Brasparz, diveina Berrein, diradena Plouye. ●(1931) VALL 37a. Arracher (d'un champ) la fougère, tr. «diradena (eur park).» ●(1955) STBJ 9. kompeza Brasparz ; Diradena Plouie. ●(2002) MVAHU 158. (An Uhelgoad) Pevar dra 'n-eus ket bet gallet / An Aotrou Dou ober gwech ebed : / Plennaad Brasparz / Diradenna Plouyé / Diveina Huelgoad / Dihasta Poullaouen, tr. «Il y a quatre choses / que Dieu n'a jamais pu faire : / Aplanir Braspartz, / Arracher les fougères de Plouyé, / Arracher les pierres du Huelgoat. / ‘députaniser' Poullaouen.»

  • diraez .1
    diraez .1

    m.

    (1) Atteinte.

    (1931) VALL 44a. Atteinte, tr. «diraez

    (2) War-hed diraez : accesscible, atteignable.

    (1931) VALL 5b. Accessible ; qu'on peut atteindre, tr. «war-hed diraez

    (3) Er-maez diraez : hors d'atteinte.

    (1931) VALL 44a. hors d'atteinte, tr. «er-maez diraez

  • diraez .2
    diraez .2

    v. tr. d. Atteindre.

    (1464) Cms (d’après GMB 175). Dirhaes, atteindre. ●(1499) Ca 64a. Diraes. g. attaindre. ●(c. 1500) Cb 60a. Diraes pe touchaff g. attaindre. l. attingo. ●(1521) Cc 98b. Dires alias touchaff. g. attaindre. l. attingo is.

    (1659) SCger 10a. attaindre, tr. «dirés.» ●143a. dirès, tr. «atteindre.» ●(1710) IN I 367. da zires bete quern ar menez. ●(1732) GReg 59b. Atteindre, parvenir à quelque chose, tr. «dirès. pr. dirèset. ãls, diraes. pr. et.» ●Atteignez-moi cette corbeille qui est la haut, tr. «dirèsit ar baner-ze diñ.»

    (1836) FLF 15. pa vel ervat ne allo derez bot. ●(1847) BDJ 45. Na hell ket map al lagad direz ar penn pelha.

    (1927) GERI.Ern 109. dir(a)ez, direza, dereza v. a., tr. «Atteindre.»

  • diraezus
    diraezus

    adj. Accessible.

    (1931) VALL 5b. Accessible, tr. «diraezus

  • dirag
    dirag

    m. –où

    (1) Devant (d'un vêtement).

    (1925) SFKH 34. un dirak jilet vihan.

    (2013) COSBI 124. an dirag neud, tr. «le plastron de fil (dans le nord).»

    (2) Partie avancée.

    (1932) BRTG 123. é labourat, ar dirageu ou hiri.

    (3) Face, front (de qqc.).

    (c.1718) CHal.ms ii. on a attaqué les ennemis de front, tr. «attaquet e bet en anemiset a dal, pe, dre ou dirac, attaquet e bet en anemiset a ben.»

  • diraganiañ / diraganiat / diraganiñ
    diraganiañ / diraganiat / diraganiñ

    v. tr. d. Raviner.

    (1944) DGBD 121. gwalc'het ha diraganiet eo bet [an hent] gant ar barradoù glav. ●(1962) EGRH I 61. diraganiat, diraganiñ v., tr. « éroder, creuser (en plt de l’eau). » ●(1990) TTRK 23. un tammig hent gounezet gant ar strouezh ha diraganiet gant an dour. ●119. tu a oa da welout pebezh reuz en devoa graet an dour o tiraganiañ an hentoù.

  • diraganiat
    diraganiat

    voir diraganiañ

  • diraganiñ
    diraganiñ

    voir diraganiañ

  • diragaoter
    diragaoter

    m. (religion) Devant d'autel.

    (1876) TDE.BF 138b. Dirag-aoter, s. m., tr. «Draperie ou devant d'autel.» ●(1890) MOA 225b. Draperie d'autel (devant d'autel), tr. «dirag-aoter, m.»

    (1904) DBFV 56b. dirag-autér, m., tr. «devant d'autel.»

  • diragiñ
    diragiñ

    v. tr. d.

    (1) Refaire le devant.

    (1919) DBFVsup 17b. diragein, v. a., tr. «refaire le devant d'une chose.»

    (2) spécial. Mettre un devant (à une robe).

    (1919) DBFVsup 6a. barlennein (H[aut] v[annetais]), barlonnein (B[as] v[annetais]), tr. «mettre un devant dans une robe, autrement diragein

  • dirailhañ
    dirailhañ

    v. intr. Dirailhañ war ub. =

    (1874) TLK I FHB 482/95a. Kement hini o doa kollet hag o doa keuz d'o arc'hant a ziraillaz var ar paour keaz Per.

    (1930) TLK II 22 (= réédition TLK I). a razailhas war ar paour keaz Per.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...