Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 13 : de genel (601) à geotaj (650) :- genelgenel
v.
I. V. tr. d. Enfanter, mettre au monde.
●(1456) Credo 6-7. So conceuet an spirit glan han / guerhes maria ganet, tr. «Qui a été conçu de l'esprit sain / et est né de la Vierge Marie.» ●(1499) Ca 103a. Guenell. g. enfanter / naistre. ●(1633) Nom 241a. Patria mater, dicitur pro solo genitali, populanea mater, solum genitale vel natale : le pays d'vn chacun : bro pep den, en læch ma vez ganet pep vnan bro natal. ●(1650) Nlou 8. Mary en em dougas, en ganas en hasaou, tr. «Marie fut enceinte, l'enfanta avec respect.»
●(1659) SCger 152b. guenel p ganet, tr. «enfanter.» ●(c.1680) NG 175. Hou bugalé, quen mou ganer. ●192. prest de ganein he map. ●(1732) GReg 342a. Enfanter, tr. «Guenel. pr. ganet. Van[etois] ganeiñ. pr. ganet.» ●(1741) RO 2853. mé à hannas eur map.
●(1865) GBI I 388. Mill aoun am euz bikenn n'hen gan ! tr. «J'ai mil peur qu'elle ne le mette jamais au monde !»
●(1907) AVKA 9. Achu hec'h amzer ganthi, Elisabeth a c'hanas ur mab.
►absol.
●(17--) SP I 475-476. ari ew an termen / Ma zew ret din genel pe otramant mervel, tr. «le terme est arrivé / où il me faut enfanter ou autrement mourir.»
●(1911) BUAZperrot 456. dont a reas evit Elisabeth an amzer da c'henel, hag e c'hanas eur mab. ●891. Epad m'edont eno e teuas eviti ar mare da c'henel. ●(1915) MMED 57. Doue en doa lavaret da Eva (...) goude ar pec'hed : «Genel a reot er boan».
II. V. intr.
(1) Naître.
●(1867) BUE 200. bizitan al lec'h ma c'hanaz.
●(1907) KANngalon Gouere 454. Silvestr a c'hanaz e kear Osimo.
(2) Genel eus ub. : être enfanter par.
●(1877) BSA 11. digass eur Zalver, a dle genel euz eur Verc'hez.
●(1915) MMED 57. Ar skridou koz a lavar deomp eo ganet Mari euz sant Joachim ha santez Anna.
(3) Genel da ub. =
●(1906) KANngalon Mezheven 138. eur bleiz a zen a c'hanaz d'ezhan eur verc'h.
(4) (en plt des animaux) =
●(1995) BRYV III 17. (Milizag) Pa veze ganet eul loan bihan.
III. sens fig.
(1) [empl. comme subst.] Reiñ ar genel da : engendrer.
●(1834) SIM 202. Cetu ar guriosite o rei ar guenel d’ar finessa ha d’ar guevier.
(2) Poindre.
●(1942) DRAN 143. war-dro tarz an deiz o c’henel.
- geneliezh
- genergener
m. Gendre.
- genesausgenesaus
adj. Dédaigneux.
●(1732) GReg 253b. Dedaigneux, tr. «genesaüs.» ●Dedaigneusement, tr. «qer genesaüs evel n'-ouñ petra.»
- genezhgenezh
m. Nature, être.
●(c.1718) CHal.ms i. L'a nature nous a donné l'estre, tr. «en natur' en des reit er guenet demp.» ●mon estré, tr. «men gueneh, guenet.» ●on doit touiours auoir presente la bassesse de son estre, tr. «de liein arer endeuout berpet dirac en deulagat en Iseldet es ur gueneh. »
●(1904) DBFV 88a. geneh, genet, m., tr. «l'être.» ●hur geneh, tr. «notre nature. (Ch. ms.)» ●(1934) BRUS 197. L'être humain, tr. «er geneh.»
- genidikgenidik
adj.
I. (en plt de qqc)
(1) (Langue) natale, maternelle.
●(1576) Gk II 124. an habascder, ha rezder, an langaig guinydic ha maternel.
(2) (en plt d'un lieu) Natal.
●(1923) SKET I 14. an douar genidik. ●(1950) KBSA 7. hag e tistroas d'e barrez c'henidik. ●8. o bro c'henidik.
(3) Originaire.
●(1870) MBR vi. Ne glaskomp ket gouzout ama euz a be vro e c'hell beza ginidik marvaillou Breiz-Izel.
II. (en plt de qqn) Genidik a, eus : natif de.
●(1659) SCger 82b. natif, tr. «guinidic.» ●(1688) DOctrinal [pajenn ditl]. Composet, gant Breuzr Bernard ar speret santel, Religius Carmes, Guinidic à Lesnevenn, ha diviset e peder quefren é furm à dialog, entré ar Mestr, hac an Disquibl. ●(1710) IN I 126. o tremen dre an Escopti p'eveus a hini oa guinidic. ●(1732) GReg 650a. Natif, ive, tr. «Guinidicq. Van[netois] ganedicq.» ●Il est natif de la Grand'Bretagne, tr. «Eñ a so guinidicq a vreiz-veur.» ●(17--) TE 201. ér broyeu a béré é hoènt guênediq.
●(1856) VNA 119. Je suis natif de la paroisse de …, tr. «Guénédig-on a barræs …» ●(1870) MBR 260. euz a barrez Plougouloum oa ginidik. ●(1878) EKG II 186. ginidig a Borspoder. ●192. a be vro oa ginidik. ●215. ginidik a barrez Guisseny. ●(1882) BAR 34. Genedik e oe euz a Vreiz-Izel. ●(1894) BUZmornik 18. AR zant-ma a ioa ginidik euz ar Sirii.
●(1921) PGAZ 25. Paol an Ananoun a ioa ginidik euz Maner Kersabiec. ●(1924) BILZbubr 37/807. Bilzig a oa ginidik a Lokirek.
- genngenn
f. –où
I.
(1) Coin à fendre.
●(1499) Ca 103a. Guenn. g. coignet a fandre boys. l. hic cuueus (lire : cuneus) / ei.
●(1659) SCger 27b. coin a fendre du bois, tr. «guen da fauta queuneut, p. guenou.» ●152b. guen p. guennou, tr. «coin.» ●(1732) GReg 178b. Coin de bois, piece de bois fort aiguë qui sers à fendre, à presser &c., tr. «Guenn. p. guennou. guenn-preñ. p. guennou-preñ. Van[netois] guenn-coëd. p. guennëu-coëd.» ●Coin de fer, tr. «Guenn-hoüarn. p. guennou-hoüarn.» ●(1752) PEll 335. Ghenn, Coin à fendre de gros bois, & faire entrer par force en quelque ouverture étroite, à mettre sous la culasse d'un canon. Pluriel Ghennou.
●(1876) TDE.BF 226a. Genn, s. m., tr. «Coin de bois ou de fer pour fendre le bois ou la pierre ; pl. ou.» ●(18--) SAQ II 20. eur ienn stard, e pep penn euz ar vaz [skeul].
(2) (menuiserie) Genn-ingoch : rossignol.
●(1744) L'Arm 342a. Rossignol (…) De menuisier, tr. «Yænn-ingoche. f.»
(3) sens fig. Plantañ, sankañ ar genn : frapper, se battre.
●(1936) IVGA 210. gouren ha sanka yennou. ●(1972) SKVT I 50. em ije plantet ar yenn enni. ●96. Daou vartolod (...) a c'hoarie «plantañ ar yenn» an eil en egile.
II.
(1) Kavout ur c'henn hag ur prenn : comme une poule qui aurait trouvé un couteau.
●(1968) LOLE 34 (T) *Roc'h Vur. Pegen eüruz e oe o kemenn da Jenovefa ne zistroe ket gand eur bouh, kavet gantañ eur yenn hag eur prenn.
(2) En em silañ etre an horzh hag ar c'henn : voir horzh.
(3) na c'houzout gant peseurt koad ober gennoù : voir koad.
- gennañgennañ
v.
I. V. tr. d.
A.
(1) Enfoncer un coin dans qqc. dans le but de le fendre.
●(1659) SCger 27b. coigner, tr. «guenna.» ●(1732) GReg 178a. Cogner, ou, coigner, planter des coins de bois dans quelque chose, tr. «Guenna. pr. guennet.» ●178b. Mettre des coins en une bille de bois pour la fendre, tr. «Guenna ur vilh-goad evit he fauta.» ●(1752) PEll 335. Ghenna, fraper sur un coin, coigner.
●(1876) TDE.BF 226a. Genna, v. a., tr. «Faire entrer un coin dans du bois ou dans la pierre pour les fendre.»
(2) Enfoncer un coin entre le manche d'un outil et son ferrement pour l'affermir.
●(1732) GReg 178b. Mettre un coin dans un manche d'instrument pour l'affermir, tr. «Guenna troad ur benvecq evit e starda.»
●(1876) TDE.BF 226a. Genna, v. a., tr. «assujetir le manche d'un outil avec un petit coin, quand il joue dans son anneau.»
(3) par ext. Enfoncer, fixer (qqc. dans qqc.).
●(1866) LZBt Genver 94. staget (...) ho c'horvo ouz peulio iennet enn douar.
B. sens fig.
(1) Placer.
●(1903) MBJJ 270. Setu yennet ganin eur plede 'vit ar brezonek dirak unan euz taulenno ar Bater.
(2) Fixer.
●(1903) MBJJ 350. Kregi a ra komzo ar prezeger en hon c'halon. Yennan 'ra 'nê c'hoaz donnoc'h enni. ●(1910) MBJL 127. yennan start en hon c'hreiz ar volante da vean devot. ●(1911) BUAZperrot 722. Red eo ma veffe bet yennet start enni [ar Pologn] ar feiz-ze gant he sent koz. ●(1927) LZBt Genver 9. an ideou fôz a zo bet iennet ennê.
(3) Berner, duper, attraper.
●(1885) ARN 36. Duper. – Br. : Tapout (prendre, surprendre). Arg[ot] : Ienna. – Le mot ienn (coin) est breton ; le vebe ienna signifie donc : enfoncer des coins. De ienna dérive régulierement le substantif ienner (dupeur, filou). ●(1899) HZB 175. an hini a yenne an diaoul.
●(1913) ARVG Eost 187. Yennet e ve tud fin ; tapout a reont o lip pa zonjont an nebeuta ; kas divleupan ar re-all, alïes e vent divleupet o-unan. ●(1957) BRUD 2/48. …hag e klaske ar marhadour an tu d’e yenna p’e-nevoa kavet pleg ennañ. ●(1967) BRUD 26-27/34. red e oe deze dizrei d'ar gêr ken mezuz ha lern bet yennet gant eur yar.
(4) Attraper, prendre (qqn) en faute.
●(1966) BAHE 50/36. Yennet e oa bet Jañ-Mai ha tapet en devoa kroz 'vat.
(5) Gennañ ub. ouzh udb. : coincer qqn contre qqchose.
●(1963) LLMM 99/265. Ur bagad kelaouennerien, (…), o devoa yennet ouzh moger ur stal Vassili.
II. V. pron. réci. En em c'hennañ : se battre.
●(1972) SKVT I 125. abeg ebet, en ur soñjal ervat, d'en em yennañ, ur wech all.
- gennergenner
m. –ion Dupeur.
●(1885) ARN 36. Duper. – Br. : Tapout (prendre, surprendre). Arg[ot] : Ienna. – Le mot ienn (coin) est breton ; le vebe ienna signifie donc : enfoncer des coins. De ienna dérive régulierement le substantif ienner (dupeur, filou).
- gennheñvel
- gennheñvelenngennheñvelenn
f. –où Caractère, signe cunéiforme.
●(1931) VALL 176b. Cunéiforme subs., tr. «gennhéñvelenn f. pl. ou.»
(?) genou s. Manque de ce à quoi on est habitué. (?) gwennoù (?) cf. e gwenn : en aner.
●(1744) L'Arm 229a. Manque (…) De ce à quoi on étoit habitué, tr. «Gueneu.» ●Proverbe disant que la glace de Janvier qui empêche le Laboureur de travailler, ne le rend pas plus pauvre. Dissquéh, Labourérr, é Guennværr / Né vou gueneu é cornn he lærr.
●(1904) DBFV 88a. geneu, tr. «manque de ce quoi on était habitué.»
- genoù .1genoù .1
s. Manque de ce à quoi on est habitué. (?) gwennoù (?) cf. e gwenn : en aner.
●(1744) L’Arm 229a. Manque (…) De ce à quoi on étoit habitué, tr. «Gueneu.» ●Proverbe disant que la glace de Janvier qui empêche le Laboureur de travailler, ne le rend pas plus pauvre. Dissquéh, Labourérr, é Guennværr / Né vou gueneu é cornn he lærr.
●(1904) DBFV 88a. geneu, tr. «manque de ce quoi on était habitué.»
- genoù .2genoù .2
m. & adv. –ioù, –où
I. M. (en plt de qqn)
A. (anatomie) Bouche.
●(1499) Ca 103b. Guenou. g. bouche. ●g. torsion de bouche. b. guenou cam. ●(c. 1501) Lv 232/9. guenou gl. [O]s. ●(1557) B I 357. A ! paillardes ! pautres esou, / Penaux ez deu yen az guenou / Blasfemaff ma doeou louen, tr. «Ah ! coquine, fille dévergondée, comment ta bouche ose-t-elle blasphémer froidement mes dieux bienheureux.» ●(1633) Nom 270a. Bucco, bucculentus : iouflu, ou gueulard, qui a la bouche grande : guenaouec, en deus guenou bras ; raouen guenou.
●(1659) SCger 15b. bouche, tr. «guenou, p. oou.» ●152b. guenou, tr. «bouche.» ●(1732) GReg 105b. Bouche, tr. «Guenou. guenaou. Van[netois] guineü. H[aute] Corn[ouaille] guenau.» ●Petite bouche, tr. «guenaoüic. p. guenaoüigou.» ●Ouvrir la bouche, tr. «Digueri ar guenou.»
●(1831) RDU 168. hun deulegat, dihue scoharn, dihue-frên, guêneu, deu zorn hac ol er horf. ●(1839) BESquil 534-535. Er Goarnour (…) e ordrénas toullein é zivès ha passein dré-z-ai ur hardenad pé un alhuéicg hoarne aveit charrein é yêneu. ●(1847) MDM 50. diou c'hinou. ●(1854) PSA I 45-46. en ansaignementeu mad ha divin e zehé ag é hiéneu. ●63. chetui en dehuéhan conz e zeli donnèt ag hur guéneu. ●124. En Eutru Doué e ras nezé d'er horv-zé buhé dré en huéh ag é hiéneu. ●(1857) CBF 56. ar bastel bevin saourek-ma a ielo ebiou da c'henou, tr. «ce morceau friand te passera sous le nez.» ●(1860) BAL 188. e tirollas adarre da daoler goad a-leiz e c'hinou. ●(1885) KAV 20. En ho kinou un dant benag / A vransello anter distag.
●(1906) KPSA 96. na deu euz ar c'hinou nemet komzou a drugarez. ●(1913) HIVR 60. ur chapelet én ou dorn hag er beden ar ou géneu.
►d. (?).
●(1829) CNG 119. Ruet méma men di-guêneu / Ér Vamen a Oêd précius.
(2) Lèvre.
●(1557) B I 456. Na manet auen na guenou / Na vezo frotet competant, tr. «qu'il ne reste mâchoire ni lèvre qui ne soit vigoureusement frappée.»
(3) par ext. Visage, figure.
●(1878) EKG II 70. en eur blanta gant-han eur stafad a-dreuz he c'hinou.
●(1925) FHAB Mae 175. ken têr e lagad ha ma oa drouk-livet e c'henou.
B. [en locution]
(1) Genoù lous : personne qui est grossière.
●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 150. (note de F. Vallée) Genou louz a vez lavaret e Treger. E Kembraeg ez eus un dra evel-se ivez.
(2) Bezañ lous e c'henoù : être grossier dans ses paroles.
●(1975) LLMM 169/98. ma oa lous e c'henou un tammig, e oa troet da rentañ servij.
(3) Mont e genoù : rester bouche bée.
●(1936) IVGA 138. aet e genou o selaou. ●(1973) SKVT II 34. Aet e oamp, holl, e genou o selaou da goñchennoù.
(4) Serriñ e c'henoù : fermer sa bouche, se taire.
●(1867) FHB 119/113a. neuze eo red d'an dud ep relijion serra o guinou.
●(1908) PIGO II 52. Fanch (...) serret ho keno !
(5) Serriñ, prennañ, stankañ e c'henoù da ub. : clore le bec à qqn.
●(1868) FHB 194/304b. Setu aze penauz e serrer ho ginou d'an dud difeiz.
●(1901) FHAB Genver 207. stanca he c'hinou d'an den ze a rancan. ●(1925) BUAZmadeg 214. Isidor a brennaz ho ginou d'ezo.
(6) Digeriñ e c'henoù : ouvrir sa bouche, parler.
●(1877) EKG I 248. En aner e c'haloupe, den ne zigoraz he c'hinou.
(7) Foranañ e c'henoù : écarquiller la bouche.
●(1877) FHB (3e série) 4/31a. An oll a foranaz o ginou o sellet gant pegement a bres e saille va zud gant o guer carget betec ar bord.
(8) Disleviñ e c'henoù : écarquiller la bouche.
●(1970) BHAF 20. da zispourbella o daoulagad ha da zislevi o genou dirag mone-done ar bigi war al Liger.
(9) Rampañ e c'henoù : écarquiller la bouche.
●(1909) KTLR 148. Rampa a rea he c'hinou dirag an traou kaer-ze. ●237. ar Roue bihan a rampe he c'hinou hag a ziskolpe he zaoulagad.
(10) Rampañ e c'henoù : se fendre la poire.
●(1943) FHAB Gwengolo/Here 350. (Kleder) Rampa. Rampa 'ra e c'henou : c'hoarzin a ra a galon vat betek digeri bras e c'henou.
(11) Chaokat e c'henoù : bavarder.
●(1929) EMPA 9. Hag evit klevet pôtred o chaokât o genou.
(12) War e c'henoù : tombé, renversé.
●(1902) TMJG 347. eun den mew bannag manet war hé c’héno. ●(1954) LLMM 42/13. met kentizh ha ma fell dezhañ sevel ha kerzhout, raktal e ramp e droad ha kouezhet eo a-hed e gorf, met war e c’henou an dro-mañ.
(13) Mont e genoù : écarquiller la bouche.
●(1920) MVRO 53/4a. me a iee e genou o sellet evit ar (lire : an) nousped kweach euz [ar] c'hornad bro.
(14) Ober e c’henoù bras : faire son curieux.
●(1955) VBRU 31. Ha me kerkent all war ar c’hae d’ober va genou bras, met netra ne welis nemet boned krevek ar priñs o vransigellat a-us d’ur morad ofiserien a renk uhel, rak ur stumm fentus da gerzhout en devoa ar freilhennek treut-kagn-se.
C. [employé en insultes]
(1) Genoù plankenn =
●(1943) FHAB Gwengolo/Here 346. Ha perak out aet gantañ, genou plankenn ma'z out ?
(2) Genoù patatez : patate.
●(1909) KTLR 53. Ginou patatez, a lavaraz d'ezhan, brema out brao ! ●(1924) YAYA 23. me n'oun ket eur ginou patatez.
(3) Genoù lachefre : large bouche.
●(1909) FHAB Eost 231. eur fri kaouenn, eur ginou lachéfré, eun helgez baz-dotu. ●(1909) FHAB Kerzu 380. e c'hinou lachefre o tigeri. ●(1935) ALMA 162. pebez genaou lechefre a rit d'in !
(4) Genoù tartez =
●(1911) KKAF 70. Deuz buhan ta, ginou tartez ! ●(1928) KANNkerzevod 25/10. Me zesko d'it, ginou tartez ! ●(1950) KROB 26-27/19. An hini a glevfe houmañ ar genou tartez-mañ ! ●(1950) KROB 30/13. Forz a ra dit-te, genou tartez, a gendalc'has Janig.
(5) Genoù gwelien =
●(1972) SLVT I 28. Tad ar vosenn, penn-bombard, penn-peul, marc'h-loar, boc'h bidi Botigao, genoù gwelien, tourc'h togn, hoc'h-gouez Plovan, ampoezon, droch ar pardon, leue geot, mab Kain, muzelloù kig-sall, chug biz, jañ-blev diforlinket !...
(6) Genoù krampouezh
●(1922) FHAB Du 349. Me zesko d'it, ginou krampoez !
D. (Blasons populaires).
(1) Genaouioù bras Langoad : les grandes gueules de Langoat.
●(2004) TROMK 218. Genoioù bras Langoad ! X eus ar Roc'h e marc'had bio Diwan en Langoad 2000. ●(2016) TELGR (02.08.2016) [44a] (Daniel Giraudon). Genoioù bras Langoad, tr. « Grandes gueules de Langoat ».
(2) Genaouioù kelien Langoad.
II. M. (en plt de qqc.)
(1) Gueule, ouverture, entrée.
●(1575) M 1659-1660. an yffernn (…) / dygor plen he guenou, tr. «l'enfer (…) / sa bouche grande ouverte.» ●(1633) Nom 134b. Præfurium, prognigeum : la gueule du four : guenou, pe an nor forn. ●240a. Putei crepido, vulgò os putei : le bord du puits : bord an punçc, pe an guenou.
●(1877) BSA 78. ginou ar feunteun stanket gant eur mean. ●(1878) EKG II 49 & 50. e ginou ar punz.
(2) =
●(18--) SAQ I 250. Eur penn euz ar groaz-se a stouf ginou an ifern.
● (1903) MBJJ 54. teul he dour bervet dre c'heno ar mene-tan. ●(1905) IVLD 210. ginou ar Grott.
(3) Embouchure (d'un canon).
●(1877) EKG I 234. eur pez kanol hag en doa eur ginou du.
●(1909) KTLR 23. ginou eur pez kanol.
(4) =
●(1883) MIL 138. En dro da c'hinou ar porched.
●(1936) IVGA 45. e genou ar pont.
(5) Ouverture (de tenailles).
●(1872) GAM 36. Gïnou eun durkez.
(6) Bord (d'un pot, etc.).
●(1904) ARPA 37. Hag e cargjont anezho [ar podoù] betek ar ginou.
(7) Pied, départ (d'un escalier).
●(1878) EKG II 125. hag e kleven, dre c'hinou ar skalier, ar zoudarded o tont d'an neac'h. ●126. e teuiz c'hoaz da zelaou e ginou ar skalier. ●131. o krial e genou ar skalier.
(8) Ouverture, gueule.
●(1877) BSA 78. ginou ar feunteun stanket gant eur mean. ●(1878) EKG II 49. e ginou ar punz. ●138. ginou ar siminal a zo ledannoc'h eged he vek.
(9) (?) Patte (d'une cloche) (?).
●(1869) KTB.ms 14 p 132. stoufet gant stoup geno ur c'hloc'h braz.
(10) Embouchure.
●(1633) Nom 246a. Ostium fluminis, fauces : la bouche d'vne riuiere, où elle tombe en mer : guenou an riffier en læch ma deu da couezaff en mor.
III. Adv.
(1) A-c’henoù : Oralement, vocalement, de vive voix.
●(1576) Gk i 228. Confes à calon hac à guenou. ●(1576) H 8. Confessaomp a guenou ha credomp a calon, tr. « Let us confess by mouth and believe in heart. » ●(1621) Mc 42. pe quement bennac ez lauaré an contrel á guenaou.
●(1727) HB 69. nonpas hepquen a c’henou. ●498. a-speret hac a-c’henou. ●(1732) GReg 785b. Réaliser des offres labiales, tr. «Reali an offrou græt a c’henou.»
●(1859) MMN 76. n’eo ket a c’hinou hebken. ●(1869) EGB 30. a c’héno, tr. «de bouche.» ●(1870) FHB 266/34a. da gridi a galon ha da brezeg a c’hinou. ●(1889) SFA 40. en eur bedi a c’hinou hag a galoun.
●(1906) BOBL 03 novembre 110 (stagadenn)/2b. ar pez a m’oa lavaret d’id a c’hinou disadorn diveza. ●(1911) BUAZperrot 490. hen anzav a ran a c’hinou.
(2) Loc. adv. a-c’henoù-mat : franchement.
●(1907) AVKA 173-174. ur gwir wirione a laran deoc'h a c'heno mat. ●295. Komzet am eus a c'heno mat ouz ar bed. ●310. Egile a rebechas a c'heno mad : «N'et eus ket eta mui a doujans Doue evid ar re-ze ?
(3) A c'henoù da c'henoù : de bouche en bouche.
●(1893) IAI 6. deuet beteg ennomp eb skrid, a rum da rum hag evel a c'hinou da c'hinou.
(4) Loc. adj. Pedenn a-c'henoù : prière orale, vocale.
●(1732) GReg 754a. Priere vocale, tr. «Pedenn a c'henou.»
IV. (blason populaire) Genaouioù bras Langoad : surnom des habitants de Langoat.
●(2016) TELG (02.08.2016) [44a] (Daniel Giraudon). Genoioù bras Langoad, tr. « Grandes gueules de Langoat ».
V.
(1) Treuzañ e c'henoù // Mont kamm e c'henoù // Kammañ e c’henoù : faire la grimace. Cf. kammañ e vuzelloù.
●(1732) GReg 929a. Tordre la bouche, tr. G. Rostrenen «treuza e c'hinou. treuza ar ginou.»
●(1931) VALL 483. Faire la moue, tr. F. Vallée «treuza e c'henou fam.» ●(1949) KROB 20/27 (L) *Paotr Treoure. Kamm ez eas e c'henou ! ●(1970) BHAF 31 (T) E. ar Barzhig. Kammañ a reas va genou ouspenn eur wech, med bep taol e seblante an evned-mor goapaad ahanon.
(2) Ober genoù bihan : faire la fine bouche.
●(1874) FHB 500/234a. Hag hi ho unan ne reont ket a c'hinou bihan evit ken (lire : hen) lavaret.
●(1927) TSPY 41 (L) L. ar Floc'h. Ha ne ran ket a c'henou bihan evit lavarout ez int holl lounkerien o zizun ! ●(1931) FHAB Eost 285 J.-M. Philippot. Kalz ne reant ket a c'hinou bihan evit diskleria oa echu he amzer gand an iliz, e Frans... ●(1931) VALL 290. Il vous demande sans façon 50 francs ! tr. F. Vallée «ne ra ket a c'henou bihan evit goulenn hanter-kant lur diganeoc'h fam.» ●(1932) FHAB Meurzh 128. Unan, em raok, hag he deus deskadurez, ne rae ket a c'henou bihan evit lavaret : «Berniou kamambre !» ●(1958) BLBR 110/4 (L) *Saig Santeg. Tonton Lomm avad, be-wech ma veze tommet dezañ ne ree ket a henou vihan evid he displega. (diwar Kannadig Landi Meurz-Here 1957)
(3) Kemer muzul genou ub. : voir un imbécile.
●(1908) PIGO II 88 (T) E. ar Moal. Biskoaz n'em oa kemeret muzul ken bras geno...
(4) Chom e c'henoù war c'hwec'h eur : être très étonné et surpris.
●(1908) PIGO II 168 (T) E. ar Moal. Ken prim ha ken dizonj e oa c'hoarvezet an tôl, ma chomas an tri soudard, evel ma ve lavaret, o geno gante war c'houec'h eur. ●(1966) BRUD 30/16 (T) E. ar Barzhig. Gand an druez, hag an heug ive, e oa chomet genou Jakez war c'hweh eur eur pennadig. ●(1970) BHAF 140 (T) E. ar Barzhig. Chom a reas va genou war c'hweh eur, ze 'zo sklaer. ●153. Chom a ris va genou war c'hweh eur dirag ar Hreisker ha touriou Landreger ha Kemper !
(5) Chom e c'henoù digor war greisteiz hanter : être très étonné et surpris.
●(1958) BLBR 111/7 (L) J. Seite. Chom a rejont, evel daou henaoueg, da zelled an eil ouz egile, o genou ganto digor war greisteiz hanter.
(6) (Chom, menel) e c'henoù war nav eur : être très étonné et surpris.
●(1926) BIVE 19 (T) E. ar Moal. C'hanta ? Respont a ri ? Chomet eo da c'henou ganit war nao eur ! ●(1935) ANTO 22 (T) *Paotr Juluen. Ne c'hoarvezo ket ganeoc'h evel gant unan eus ma mignoned, e levr-ofis gantan en e zaouarn, ha manet gant e c'henou war nao eur, o klevout kana an oferenn e zaozneg, ha nann e latin. ●53. Ma chome Yann-Grenn, ouz o c'hlevout, digor e c'henou gantan war nao eur. ●159. O klevout danevell Mimil, e chomas an holl, o genou digor ganto war nav eur, nemet an Aotrou Krec'h-Gwez. ●(1955) STBJ 215 (K) Y. ar Gow. Ha, pa voe difaziet, war-lerc'h ar bater a-zoare a glevas gant e genseurted, e chomas e c'henou war nav eur hag e kouezas e veud en e zorn. ●(1958) BRUD 4/84 (K) Y. ar Gow. Herve, o klevoud kement-se, a jomas e henou war nav eur.
(7) Chom gant e c'henou digor war nav eur hanter : être très étonné et surpris.
●(1948) KROB 6/13 *Yann Vad. Ya ! Galleg atao, pa ne gomprenan ket anezañ muioc'h eget latin an Aotrou Person... Ha me a jome aze, va genou digor war nav-eur-hanter ! ●(1966) BRUD 30/16 (T) E. ar Barzhig. Gand an druez, hag an heug ive, e oa chomet genou Jakez war c'hweh eur eur pennadig. ●(1981) ANTR 35 (L) *Tad Medar. Ha louarn a-walh eo an tamm anezañ evid distaga, pa zoñjer an nebeuta, ar rimadell a ra deoh chom gand ho kenou digor war nav eur hanter. ●94. An dimezell-skolêrez ne oar ger brezoneg e-bed. Setu ar paotr digor e henou gantan war nav eur hanter o klask kompren.
(8) Bezañ frank e c'henoù : avoir le verbe haut.
●(1936) PRBD 116 (L) K. Jezegou. Dreist-holl, ar re zo frank ho ginou e giz ma ve lavaret.
(9) Na welet nemet gant e c'henoù : être ivre.
●(1909) FHAB Eost 239 *Laouig Beg ar Spins. N'oa ket re abred, rag Kou a stoke e dreid ous kement kef a oa var an hent. Ne vele mui nemet gant e c'hinou. ●(1909) KTLR 24 (L) K. Jezegou. An hostis oa paot fin. Rei a reaz, deuz e vin guella, eur c'horfad da Lochore. Abarz pell, ar paour-keaz na vele mui nemet gant he c'hinou.
(10) Graet en deus e c'henoù goap eus e revr : il a vomi.
●(1936) IVGA 135 (Ki) Y. Drezen. «'M eus aon ne vo ket pell ma genou oc'h ober goap eus va... A, gast ! Biskoaz c'hoaz... ●(1974) SKVT III 93 (Ki) Y. Drezen. Respet deoc'h ! graet en doa dre e c'henou goap eus e reor.
(11) Bezañ brasoc'h e c'henoù eget e gof : avoir la bouche plus grande que le ventre. Cf. avoir les yeux plus gros que le ventre.
●(1912) MELU 416. Brasoc’h e I c’henou ‘vid I gov, tr. E. Ernault «Sa bouche est plus grande que son ventre, il veut avaler plus qu’il ne peut digèrer. (M. Lec’hvien).»
(12) Ober e c'henoù da ub. : dire à qqun ce qu’il à dire ou à faire. Cf. ober de veg da ub.
●(1867) FHB 121/134b (L). Ian-Per, great he c'hinou dezhan araog mont.
●(1907) AVKA 304 (T) Biler Azenor. Med Prinset ar veleien hag ar Penno braz ho devoa meret ar bobl, ha graet e c'heno dehan, da c'houl ma vije losket Barrabas ha ma vije lakaet Jesus d'ar maro.
(13) Lakaat ub. war e c'henoù : vaincre.
●(1870) MBR 60 (L) A. Troude. Sevel a reaz adarre brezel a-enep ar Zaozon (...) map ar roue ne roaz ehan d'ezho ken na oent lekeat war ho genou.
(14) Bezañ e anv em genoù : lorsque le mot à dire ne vient pas.
●(1923) AAKL 11 (L) Y.-V. Perrot. Hag an hini a vez atao ker seder ! Asa 'ta mat !... an aotrou... ho !... bah ! e hano a zo em genou !
(15) Kouezhañ a ray e c'henoù dioutañ : il en meurt d’envie.
●(1895) GMB 297 (T). pet[it] Trég[uier] koueañ rei i c'henoñ dut-añ, tr. «sa bouche en tombera = il en meurt d'envie.»
(16) Bezañ bav e c'henoù : avoir la bouche paralysée, ne plus savoir que dire.
●(1868) FHB 159/23a. Ar goall-gauzeour, mezeg ha deuet bao he c'hinou, ne voar mui petra a lavar.
(17) Pegañ ouzh ar genoù : dont ils se souviendront.
●(1919) BUBR 2/43 (T) Jules Gros. mar gellomp o devo eun distokaden, unan hag a bego ouz o genou !...
(18) Frotañ kaoc'h ouzh genoù an dud : voir kaoc'h.
(19) Tremen lost al leue dre genoù ub. : voir leue.
(20) Chom un troad leue en e c'henoù : voir leue.
(21) Dont dour (en / war) e c'henoù : voir dour.
(22) Kaout liv krampouezh Kemper : voir krampouezh.
(23) Teuziñ evel mel er genou : voir mel.
(24) Ne diwano ket ar fav en e c'henoù : voir fav.
(25) Chom ar biz en e c'henoù : voir biz.
(26) Bezañ evel ma biz em genoù : voir biz.
(27) Lakkat ar biz da ub. en e c'henoù : voir biz.
(28) Teuziñ ar sukr e genoù ub. : voir sukr.
(29) Parañ al loar en e c'henoù : voir loar.
(30) Kaout ur genoù da dapañ kelien : voir kelien.
(31) Bezañ balc'h e c'henoù : voir balc'h.
(32) Dont glas e c'henoù : voir glas.
(33) Ober ur vrae eus e c'henoù : voir brae.
(34) Bezañ en em gavet eus ar re gentañ nemet e marc'had ar genaouioù : voir marc'had.
- genoù-kamm
- genoù-pak-keliengenoù-pak-kelien
m. fam. Celui qui reste toujours la bouche ouverte.
●(1890) MOA 146b. Bouche toujours ouverte (gobe-mouche), tr. «ginou-pak-kelien, Fam.»
- GenverGenver
m.
(1) Janvier.
●(1499) Ca 103b. Guenueur. g. ianuier. ●(1633) Nom 223b. Ianuarus : Ianuier : Guenuer.
●(1659) SCger 67b. Ianvier, tr. «Guênver.» ●152b. Guenver, tr. «Ianvier.» ●(1727) HB 595. er pevarzecvet a vis Guenver. ●(1752) PEll 335. Ghenwer & Ghenver, Janvier premier mois de l'année.
●(1847) FVR 271. E miz Kenver, 1791. ●(1849) LLB 327. miz guenver.
►[empl. sans le mot «miz»]
●(1866) LZBt Ebrel 123. Enn Genver, daou-vla goude.
(2) Dent-Genver : chandelles de glace.
●(17--) EN 3000. eur garc dend genuer partoud stac [di]ousit, tr. «une charge de dents de janvier partout attachée à toi.»
●(1907) VBFV.fb 48a. chandelles de glace, tr. «dent genvér, pl. m.»
(3) Mitennoù Genver : chandelles de glace.
●(1919) DBFVsup 26a. mitenneu genvér, tr. «chandelles de glace.»
- geo / eogeo / eo
form. verb. du v. bezañ S3 présent avec parfois g- de renforcement. cf. eo
I. Si.
●(1879) GDI 211. Er ré-zé, emé sant Augustin, e yei d'en ihuern. Hag er ré e guemér madeu en nessan, n'en dèhent quet ! Allas gihüe ! Péh ur maleur ! ●233-234. Oh ! gihue, mem brér.
II. par antiph.
(1) Geo kazi sur : certainement pas.
●(1970) BHAF 262. Med tud evelse ne greuvont ket, hennez ne c'hoarvezo netra gantañ, geo kazi sur !
(2) Geo moarvat : sûrement pas.
●(1907) DRSP 34. N'eo ket bet tost d'in chom d'o c'honta ! eo m'oar vad. ●(1970) BHAF 116. ha ne oan ket lalaig a-walh evid retorn war-eeun d'ar gêr, geo moarvat ! ●130. Ne oa ket kelou ganim gweled diouz eur penn d'al lestr d'ar penn all, geo moarvat ! ●263. Tennet e-noa flugez, emezañ, d'an tad Prefed, labouret e-noa evid an «O.A.Sed», med ne oa ket letanant, geo moarvat.
(3) (G)eo moarvat sur : sûrement pas.
●(1928) TAPO 9. Livirit ar pez a geroc’h, evidoun-me, m’hen tou, ne walc’hin ket al lienennou-ze. Eo m’oarvat sur !
- geoan
- geofizikour
- geolgeol
m. –ioù (anatomie) Gueule.
●(1499) Ca 102a. Guefl. goule. l. hec gula / le.
●(1659) SCger 64b. gueule, tr. «gueol.» ●152b. gueol, tr. «gueule.» ●(1732) GReg 105b. Grande bouche, tr. «Guéol.» ●480b. Gueule du chien, du beuf, de l'âne, du loup, du renard, du lion, des grands poissons, tr. «Gueaul ar c'hy, gueaul an egenn, gueaul an asen, gueaul ar bleiz, gueaul al louarn, gueaul al leon, gueaulyou ar pesqed bras.»
●(1876) TDE.BF 226b. Geol, s. m., tr. «Gueule des animaux.»
●(1929) MKRN 134. Eun devez Soaz ar Vran (…) / A zalc'he en he geol eun tamm goastall. ●(1931) VALL 348a. Gueule, tr. «geol m. pl. iou.»
- geol-bleizgeol-bleiz
m. (botanique) Gueule de loup, muflier.
●(1931) VALL 348a. Gueule-de-loup, plante, tr. «geol-bleiz.»
- geoladgeolad
voir geoliad
- geoleggeoleg
m. –ed, geoleion
(1) Personne qui a une grande bouche.
●(1732) GReg 105b. Celui qui a une grande bouche, tr. «Guéolecq. p. guéoléyen.» ●(1738) GGreg 40. guéaulecg p. guéauleged, tr. «qui a une grande bouche.»
(2) Grande gueule.
●(1867) FHB 112/62b. Jacques ar gueolec ag ar guinou bras.
(3) Imbécile.
●(1929) MKRN 177. (Gourin, ar Faoued, Skaer) Glep… Imbécile, étourdi, naïf ; même sens que Balteg, geoleg, azen.
- geolekgeolek
voir geoliek
- geoliad / geolad
- geoliek / geolek
- geologiezh
- geotgeot
coll. –où (botanique)
I. Herbe.
●(1633) Nom 233b. Ager scriptuarius : pasturage ou pasquis qu'on prend à loüage : an peuruan pe'n gueaut á coummerer diouz ferm. ●235a-b. Cespes viuus, gramineus cespes, viridis : blette de terre verde : taouarchen glas, mouden á douar á ve glas an gueaut.
●(1659) SCger 152a. gueauten, p. gueaut, tr. «herbe.» ●(1732) GReg 491a. Herbe, plante sans tige, que la terre produit d'elle-même, tr. «Guéaut. (à l'Isle d'Ouessant, guëlt. (Van[netois] guiaut. guéaut. yaut. (Bas-Leon. yéaut. H[aute Cor[nouaille] yaut. yot.» ●(1752) PEll 332. Gheaut, ou Gheäot, de deux syll. & dans la bouche de plusieurs, d'une seule. Après l'article Ar-hiaut, l'Herbe en général ; mais principalement celle qui est le pâturage des bêtes. ●(17--) TE 461. ol er guiaud glaz.
●(1849) LLB 385-386. Ne lausket ket er héot (…) / De greskein én ho park. ●(1856) VNA 18. de l'Herbe, tr. «Guiaud.» ●(1857) CBF 72. evel ar ieot er prad, tr. «comme l'herbe sur le pré.» ●91. Gant geot int maget ganen, tr. «Je les nourris d'herbe.» ●(1882) BAR 56. ar iaod a zo er prajou.
●(1909) BROU 242. (Eusa) Herbe, tr. «Guelt.» ●(1921) PGAZ 91. iaot da drouc'ha. ●(1929) FHAB Genver 11. ar geot ne raint droug ebet. ●(1932) ALMA 147. geot druz ha glaz (...) ne vezent ket touzet mat gant ar chatal korn.
II.
(1) Troc'hañ ar geot dindan seulioù ub. : couper l’herbe sous le pied de qqn.
●(1907) FHAB Here 231 (L) F. Cardinal. Lavaret a raffent (sic) an dud-se, ha n'eo ket eb abeg, e viche deuet er barrez da drouc'ha ar ieod dindan o seuliou (...) Nan, ar beleg ne c'hell kaout na micher na kemwerz anez tenna varnhan warizi ha kassoni.
(2) Treiñ he c'hein d'ar geot glas : copuler avec un homme.
●(1889) CDB 182 (T). Ari 'zo 'nn dimezelig er ger, / Na n'e karget d'ez-hi he faner : / Ma karjec'h, Janed, na vije ket, / Bean chomet er ger, pa oac'h pedet. / Me 'ro ma malloz d'ann dud a vor : / Ar re-zeo 'n euz kollet ma enor. / 'A m'am euz bet me kotillon c'hlaz, / Barz en bord ann od me he goneas, / Nag o tizrei ma c'hein d'ar ieot glaz / Ha ma bizej da veg ar groaz.
(3) Bezañ en e zour hag en e c'heot : voir dour.
- geot-an-nozgeot-an-noz
coll. (botanique) Dactyle.
●(1931) VALL 179a. Dactyle ; sorte de graminée, tr. «geot-an-noz col.»
- geot-ar-Werc'hezgeot-ar-Werc'hez
coll. (botanique)
(1) Baldingère faux roseau, ruban de la Vierge Phalaris arundinacea.
●(1928) GWAL 13/5. Geot, roudennet glas ha gwenn, a ziwan, em bro, e bleuñvegou ar binvidien ha war beziou ar re baour ; ne zigor enno bleuniou e mare ebet eus ar bloaz ; anvet e vezont geot ar Werc'hez. ●11. Ne zigor ket bleuniou e geot ar Werc'hez.
(2) Stellaire Stellaria holostea ; Valériane Valeriana officinalis.
●(1962) TDBP II 176. Geotenn ar Werhez, tr. «l'herbe de la Vierge (stellaire et herbe au chats, à Trédrez).»
- geot-bengeot-ben
coll. (agriculture)
(1) Herbe fine et tendre.
●(c.1836) COM vi moj. 8. dré ar ieod-ben. ●(1869) FHB 251/335a. foenneier geot ben. ●(1870) FHB 271/79b. Te hado (...) cals geot ben.
●(1917) KZVr 225 - 24/06/17. Geot-ben, tr. «herbe fine et tendre qui pousse au premier printemps au bord des ruisseaux, des fontaines, etc., Loeiz ar Floc'h.»
(2) Lande de coupe.
●(1931) VALL 162a. lande de coupe, tr. «geot-med.»
- geot-eost
- geot-flach
- geot-gall .1geot-gall .1
coll. (botanique) Sainfoin Onobrychis viciifolia.
●(1732) GReg 838b. Sain-foin, herbe, ou plante, tr. «Guéaud-gall.»
●(1869) FHB 244/279a. louzeyer o deus griziou hag a ya sonn enn douar, evel ar yeod-gall.
●(1931) VALL 671a. Sainfoin, tr. «geot-gall col. sg. geotenn-c'hall un brin de sainfoin.»
►geotenn-c'hall f.
●(1931) VALL 671a. Sainfoin, tr. «geot-gall col. sg. geotenn-c'hall un brin de sainfoin.»
- geot-gall .2
- geot-gallek
- geot-gwenngeot-gwenn
coll. (botanique) = (?) Holcus lanatus (?).
●(1906) BOBL 22 décembre 117/2d. Beza'zo eur ieoten hag a zo evel ar man, mad c'hoaz da ober gouzil. Ar ieoten man a zo hanvet ieot-gwen.
- geot-Italigeot-Itali
coll. (botanique) Ray-grass d'Italie Lolium multiflorum.
●(1929) FHAB Genver 11. ar geot Pariz barvek anvet ivez geot an Itali.
- geot-med
- geot-mellekgeot-mellek
coll. (botanique) Avoine à chapelet, chiendent à chapelet, a oignons Arrhernatherum elatius subsp. bulbosum.
●(1935) NOME 7. an doubennou (lire : daoubennou) boemmet gantañ, al lastez hag ar geot mellek a ziwane enno dizale.
- geot-Parizgeot-Pariz
coll. (botanique)
(1) Ray-grass Lolium sp.
●(1929) FHAB Genver 11. Mat e kavan touezia geot Pariz gand ar melchen. ●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 149. (Plouarzhel) Geot-ruban, geot-Pariz = geotennou n'anavezan ket o ano e galleg.
(2) Geot-Pariz ordinal : ray-grass Lolium temulentum.
●(1929) FHAB Genver 11. (...) Daou seurt geot Pariz a zo : ar geot Pariz ordinal hag ar geot Pariz barvek.
(3) Geot-Pariz barvek : ray-grass Lolium multiflorum
●(1929) FHAB Genver 11. (...) Daou seurt geot Pariz a zo : ar geot Pariz ordinal hag ar geot Pariz barvek.
- geot-pennoù-gwenngeot-pennoù-gwenn
coll. (botanique) Houque laineuse.
●(1931) VALL 366a. Houlque laineuse, tr. «geot-pennou-gwenn col. sg. geotenn-penn-gwenn.»
►geotenn-pennoù-gwenn f.
●(1876) TDE.BF 302a. ieotenn pennou gwenn, s. f., tr. «Houque laineuse, plante.»
●(1931) VALL 366a. Houlque laineuse, tr. «geot-pennou-gwenn col. sg. geotenn-penn-gwenn.»
- geot-pennoù-tevgeot-pennoù-tev
coll. (botanique) Chiendent à brosettes ; dactyle pelotonné.
●(1931) VALL 120a. Chiendent à brossettes, tr. «geot-pennou-teo, geot-pennou-teñv col. sg. geotenn.»
►geotenn-pennoù-tev f.
●(1876) TDE.BF 302a. ieotenn pennou teo, s. f., tr. «Dactyle pelotonné.»
●(1931) VALL 120a. Chiendent à brossettes, tr. «geot-pennou-teo, geot-pennou-teñv col. sg. geotenn-pennou-teo, geotenn-pennou-teñv.»
- geot-realgeot-real
coll. (botanique) Lycopodium clavatum.
►geotenn-real f.
●(1920) FHAB Mezheven 361. Marvat e tigouezas d'in kerzet war ar yeoten real. ●(1962) TDBP II 176. Bez' a zo (bez' ez eus) eur heotenn hag a gelh : ar heotenn real (pe : ar wir-heotenn, pe : ar gour-heotenn), tr. «il y a une herbe qui enchante, qui rend amnésique ; (c'est) l'herbe royale (les noms bretons n'ont pas de correspondants en français ; personne ne connaît, du reste, cette herbe magique ; mais il y a encore des gens qui y croient).»
- geot-red
- geot-rubangeot-ruban
coll. (botanique) Baldingère faux roseau Phalaris arundinacea.
●(1942) FHAB Meurzh/Ebrel 149. (Plouarzhel) Geot-ruban, geot-Pariz = geotennou n'anavezan ket o ano e galleg.
- geot-saozgeot-saoz
coll. (botanique) Ray-grass anglais Lolium perenne.
●(1923) FHAB Gwengolo 352. Ar geot-saoz a zo da hada.
- geotageota
v.
I. V. intr.
(1) Chercher de l'herbe.
●(1499) Ca 128b. g. herber. b. gueuta.
●(1876) TDE.BF 226b. Geota, v. n., tr. «couper de l'herbe pour les bestiaux.»
II. V. tr. d.
(1) Donner (de l'herbe) aux bestiaux.
●(1732) GReg 491a. Donner de l'herbe aux bestiaux, tr. «Guéauta an chatal. yéauta an chatalou.»
●(1876) TDE.BF 226b. Geota, v. n., tr. «leur donner de l'herbe à manger [aux bestiaux].»
(2) Mettre à l'herbage.
●(1732) GReg 491a. Mettre les chevaux &c à l'herbe, tr. «Guéauta. pr. guéautet. yéauta. pr. et.»
- geotaer
- geotaj