Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 17 : de gitoujenn (801) à glanyezhour (850) :- gitoujenngitoujenn
f. Femme mal habillée.
●(1879) ERNsup 154. kitoujenn, f. pl. o, fille mal habillée, Trév[érec].
- givingivin
voir ivin
- givrigivri
plur. gavr
- giz / kizgiz / kiz
f./m., adv., prép. & conj. –ioù
I. F.
(1) Coutume, mode.
●(1659) SCger 33b. coustume, tr. «guis p. iou.» ●64b. guise, tr. «guis p. iou.» ●80a. mode, tr. «guis p. iou.» ●153b. guis, tr. «mode, coustume.» ●(1732) GReg 228a. Coutume, train de vie, qui enfin forme, l'habitude, tr. «qiz. p. qizyou.» ●Selon la coûtume, tr. «Hervez ar c'hiz.»
●(1860) BAL 188. Setu aze ar c'hiz. ●(1890) MOA 131a. La mode d'autrefois, tr. «ar c'hiz gwechall.»
●(1909) FHAB Eost 229. pa z-eo dishenvel ar giziou. ●(1921) PGAZ 5. enez Eussa hag he giziou koz. ●(1945) GPRV 4. pa voe kollet ar c'hiz-se.
(2) Manière, façon.
●(1864) SMM 104. E meur a c'his. ●(1878) EKG II 265-266. n'em beuz guelet ganeoc'h nemed pep seurt giz vad. ●(1889) SFA 53. pa glevaz hano euz a Fransez, hag euz ar c'hiz ma veve.
●(1911) BUAZperrot 179. e meur a c'hiz. ●(1936) PRBD 43. Keuz d'ar pec'het a c'heller da gaout e diou c'hiz.
(3) Habitude.
●(1907) AVKA 111. Herve e c'hiz ec'h antreas er Synagog, da devez ar sadorn. ●(1911) BUAZperrot 122. E c'hiz oa mont bemdez d'an iliz.
(4) Terriñ ur c'hiz : perdre une habitude, faire cesser une habitude.
●(1860) BAL 256. da derri ur voaz fall, ur c'hiz fall bennac.
●(1911) BUAZperrot 836. terri ar c'hiz fall-ze.
(5) Ober e c'hiz : faire comme il veut.
●(1876) TDE.BF 433b. Kea brema d'ar gear pe e leac'h all ; te raio da c'hiz. ●(1878) EKG II 275. lezer ac'hanomp da ober hor giz.
●(1906) BOBL 03 novembre 110 (stagadenn)/2c. Me lavaro d'id va zonj didroidel goude te raio da c'hiz. ●(1911) BUAZperrot 58. hag a laoskas Aspasius e eil da ober e c'hiz. ●(1924) FHAB Du 412-413. Prezegit, Aotrou Person, ni a ray hor giz !
(6) Ober ar c'hiz : suivre la mode, faire comme les autres.
●(1859) MMN 71. ne zéar peur liessa da selaou an instructionou ac ar sarmoniou, nemet dre guriosite, evit ober ar c'hiz. ●(18--) SAQ II 166. Lod pa bedont ne bedont ken nemet evit ober ar c'hiz.
●(1905) KANngalon Du 533. beza en iliz evit ober ar c'hiz. ●(1911) BUAZperrot 258. Tud a zo hag a vez en offisou muioc'h evit ober ar c'hiz eget evit heulh o c'hreden. ●(1920) FHAB Meurzh 260. Ar c'hiz eo. Red eo ober ar c'hiz. ●(1929) MANO 80. Ober a reant ar c'hiz, hag e teuent d'an oferenn, met hep gouzout pebez tra vras oa an oferenn.
(7) Mont hervez giz ub. : aller à l'idée de qqn, comme il l'entend.
●(1878) EKG II 100. anat oa d'eomp ne d-ea ket an traou hervez he c'hiz.
(8) Mont da c'hiz ub. : aller à l'idée de qqn., comme il l'entend.
●(1911) BUAZperrot 94. ma 'z eus eun dra bennak ha ne ya ket d'e chiz. ●863. ma yafe peb tra d'hor giz.
(9) Kavout diouzh giz ub. : trouver à son goût, à son idée.
●(1911) BUAZperrot 316. darn all ha ne gavent ket Urban diouz o giz, o devoa hanvet eun all muioc'h diouz o doare.
(10) (en plt de qqn) A c'hiz kozh : qui a des manières de l'ancien temps.
●(1921) PGAZ 46. Ton Eucat a ioa eun den a c'hiz koz. ●(1958) BLBR 114/2. Marijann a oa chomet eur vaouez a hiz koz.
(11) Kemer e c'hiz da : prendre l'habitude de.
●(1882) BAR 212. Epad pell amzer e kemerjont ho c'hiz da zont da laerez ha da zismantra Breiz-Izel.
(12) Ober kizoù : faire des manières.
●(1962) EGRH I 35. ober kizoù, tr. « faire des manières. »
(13) (habillement) Costume.
●(1905) KZVr Eost-Gwengolo (d’après KBSA 72). mez ouz va giz Kerne ! mez ouz va bragou bras ! ouz va zog ledan ! ●(1912) BSAf xxxix 283-284. Ces divisions étaient si bien tranchées si bien respectées dans chaque classe, qu'un proverbe a pu dire. — « Il n'y a à quitter le costume de sa mère, que la fille qui a forfait à son honneur ». Un dicton breton, aussi énergique que le latin, qui, cependant, «... dans les mots brave l'honnêteté. » a également stigmatisé la paysanne quittant sa coiffe blanche pour prendre les modes de la ville. — « Hon-na' n euz chansed kis. Troed he reor e bourc'his ! ». Nous donnons, de ce dicton, une traduction ad usum delphini. — « Fille qui a quitté son costume, est bourgeoise, de dos, seulement ». ●(1955) STBJ 131. merc'hed o tougen giz Fouenant, hag, e lod-all, tud giz kêr ganto.
(14) Apparence, aspect.
●(1856) GRD 127. idan quis ur peur.
●(1906) DIHU 12/206. Ne fiet ket én dianvéz me heh tud, liés é kiz ur sant e kavér ur laer.
II. Loc. adj.
(1) A c'hiz kozh : à l'ancienne.
●(1926) FHAB Mezheven 223. eur skrid graet e lizerennou a c'hiz koz.
(2) A c'hiz nevez : à la moderne.
●(1911) BUAZperrot 120. great gantan teir leo hag hanter kant en e vag a c'hiz nevez.
III. Loc. adv.
(1) Er c'hiz-se, er giz-se : comme cela.
●(1557) B I 57. ma ampris so en guis se, tr. «c'est ainsi que je l'entends.»
●(1790) MG 252. ér guis-ce, me zou-mé ur fal servitour.
●(1877) EKG I 34. Er c'his-se e rea an noblanz koz. ●70. Goude beza furchet er c'his-se. ●171. o komz er c'his-se.
●(1910) MAKE 46. va zamallout er c'hiz-se ! ●(1936) PRBD 47. Er giz-se e karie, ive an Aotrou Doue, Sant Fransez Xavier. ●(1971) CSDC 48. Ar his se na ve fented gaouyerez.
(2) Er c'hiz-mañ / er giz-mañ : comme ceci.
●(1530) J p. 141a. Bezaf en languys en guys man, tr. «qu'ils nous fissent souffrir ainsi.»
●(1877) BSA 19. hag a gomzas outhi er gis-man : (…).
(3) Pep giz / E pep giz : de toute façon.
●(1557) B I 56. Huy dle pep guis bout dre ampris priset / Hac enoret meurbet gant an bedis, tr. «vous devez être honoré, servi et vénéré du monde entier.» ●(1575) M 422. Lech mat á queff pep guis, euyt he dysprisaff, tr. «Trouve bonne raison, de toute manière, pour le mépriser.» ●2748-2749. Quentse pep guis forbanisset, / Vezont anezy milliguet, tr. «Mais de toute façon ils en seront / Exclus, maudits.»
●(1821) SST 50. forh lies hac é peb quis. ●(1854) PSA I 15. casset ha dégasset é peb kis guet-hai. ●(1889) SFA 69. Var ar baourentez e pep giz, e pep tra, eo diazezet ar reolenn-ze. ●(18--) SAQ I 272. leac'h da drugarekaat an Aotrou Doue, e pep giz.
●(1904) SKRS I 157. ren eur vuez divlamm e peb giz. ●(1907) PERS 97. Me gave d'in, emezhan, goudeze, kaout un den a zoare e pep giz, ha pa dal, ne gavan nemed eun den distum. ●(1909) FHAB C'hwevrer 43. eun den eün ha direbech e pep giz.
(4) A bep giz : de toutes sortes.
●(1821) SST 44. boufonnet a beb quis. ●(18--) SAQ I 163. naonegez ha goalinier a bep giz.
●(1905) BOBL 16 décembre 65/1a. En em zifennomp a bep giz. ●(1908) PIGO II 30. e kaver pez a garer a verc'hed a bep stum, a bep giz.
(5) E giz all : autrement.
●(1891) MAA 45. ho c'hlevet a reomp e giz all.
●(1908) FHAB Mae 130. ober e giz all. ●(1914) KANNgwital 136/392. ober pinijen e giz all.
(6) E nep giz, nep giz : en aucune façon, en aucune manière.
●(1575) M 2435-2438. Homan en guisquamant (…) / nep heny : ne guell (…) / Nep guis he diuisquaff, tr. «C'est le vêtement (…) / Jamais nul ne peut (…) / D'aucune façon le dépouiller.»
●(1792) BD 3627. nin na damantomp en nep guis, tr. «Nous ne nous plaignons d'aucune façon.» ●(17--) CBet 2187. Na houlennan en nep gis e teuc'h em goarancho, tr. «je ne demande en aucune manière que vous veniez à ma rencontre.»
●(1889) SFA 274. ne deufac'h ket d'em espern e nep giz. ●(18--) SAQ I 267. poan ebed ken, e nep giz.
(7) E giz ebet : en aucune façon.
●(1891) MAA 38. n'ellont ket en em zikour ho unan e giz ebet.
●(1907) PERS 290. Ne falveze ket d'ezhan klevet lavaret, e giz ebet, e rea he-unan miraklou.
(8) En ur c'hiz : d'une certaine manière.
●(1889) SFA 149. guir a livirit enn eur c'hiz.
(9) En ur c'hiz pe c'hiz : d'une façon ou d'une autre.
●(1891) MAA 68. kas eur zikour benag, en eur c'hiz pe c'hiz.
(9) E giz pe c'hiz : d'une façon ou d'une autre.
●(1889) SFA 27. en eur doui e teuche e giz pe giz a benn euz he vap.
(10) Diouzh ar c'hiz, hervez ar c'hiz : à la mode.
●(1856) VNA 170. il n'est pas rare de voir des servantes sacrifier leurs gages pour s'habiller à la mode, tr. «n'en dé quet gloeàu gùélet matéhion é laquat ou gobreu de hum husquein revé er guis.» ●(1857) CBF 25. Gwisket eo diouc'h ar c'hiz, tr. «Il est habillé à la mode.»
(11) A-c'hiz-all : autrement.
●(1872) GAM 33. Ma vije gellet ober a c'hiz all.
●(1906) KPSA 11. A c'hiz all, ker braz eo ma n'ez euz netra war an douar hag a ve a-walc'h evitan. ●61. Neuze e sonjoc'h a-c'hiz all. ●107. A-c'hiz all n'ez euz nemet gouliou nevez war-gorre ar re goz.
(12) Pe ar c'hiz-se : ou quelque chose d'approchant.
●(1896) LZBt Mae 13. Enezennou Ukewere a zo eur bochad a uguent pe ar giz ze, diouthe.
(13) Pe war c'hiz : comment.
●(1792) BD 393. ne ouffen pe voar guis soulagin anese, tr. «Je ne saurais comment les soulager.» ●4634. o songal pe voar guis en em gaffges eset, tr. «pensant comment tu te trouverais plus satisfait.»
(14) Er c'hiz kozh : à l'ancienne.
●(1732) GReg 176b. Elle se coëffe à l'ancienne mode, tr. «Hem goëffa a ra èr c'hiz coz.»
IV. Loc. prép.
(1) Ouzh giz ub. : à la façon, à la manière de qqn.
P3 ouzh o giz
●(1575) M 1196-1200. daou sort dounæsonou (…) / Vn re so temporal, hac a ra hualet, / Da miret ouz ho guis, an nep nac eu discret, tr. «deux sortes de dons (…) / Les uns sont temporels, et rendent entravés / Pour les garder à leur façon, ceux qui ne sont pas modérés.»
(2) Da c'hiz ub. : au goût de qqn.
S1 da'm giz
●(1557) B I 36. Vn tour fournis dam guis an iolishaff, tr. «une tour épaisse, la plus jolie à mon goût.»
S3m d'e c'hiz
●(1557) B I 8. Vn tour fournis, de guis discret, tr. «Une tour épaisse, mystérieuse, à son goût.»
P3 d'o giz
●(1790) Ismar 38. ur Religion d'où guis ha fantazi.
●(1854) PSA I 12. hi forgein d'où guis ha fantasi, revé ma jaugeou doh-t-hai.
V. Loc. conj. Er c'hiz ma =
●(1727) HB 95. ec'his ma ze c'huy epquen.
- gizneveziñ
- glabous .1glabous .1
adj. Qui fait des embarras.
●(1876) TDE.BF 228a. Glabous, adj. et aussi Glabouser, s. m., tr. «Qui fait des embarras.»
- glabous .2glabous .2
m. & interj.
I. M.
(1) Bavardage, babil.
●(1877) EKG I 234. Antronoz vintin, da beder heur, oa chaok ha glabouz dre vourk Plougerne. ●250. glabouz a forz a ioa gand ar zoudarded. ●(1889) SFA 48. e oue chaok ha glabouz e kear Asiz. ●(1889) ISV 449b. Nag a c'hlabous, nag a gauziou. ●(1890) MOA 135a. Babil, tr. «glabouz.» ●149a. Comme tu brailles ! tr. «hag a c'hlabous a zo var da c'hinou !»
●(1913) FHAB Eost 229. nevezentiou hag a lakeas glabouz da zevel etouez an dud. ●(1925) FHAB Mae 168. dre ma n'oa ket evit ar c'hlabous a oa gand e c'henou e c'houlennas diganto o faperiou.
(2) Ober e c'hlabous : bavarder, papoter.
●(1975) UVUD 108. (Plougerne) Ar merc'hed koz vehe alies oc'h ober o c'hlabous petamant oc'h ober traou all.
(3) Forfanterie, embarras.
●(1876) TDE.BF 228a. Glabous, s. m., tr. «Forfanterie, embarras.»
II. Loc. interj. Lez da c'hlabouz ! : tais toi !
●(1870) MBR 266. Mad ! mad ! lez da c'hlabous, eme al leon, tr. «C'est bon, c'est bon, ne fais pas tant de bruit, dit le lion.» ●(1890) MOA 80. Lez da c'hlabous, tr. «cesse de babiller.»
●(1909) HBAL 17. Lez da c'hlabouz !...
- glabousatglabousat
v.
I. V. tr. d.
(1) Raconter.
●(1893) IAI 178. enn eur c'hlabousad a bep seurt diotachou.
●(1911) BUAZperrot 680. tri ger hag a vez glabouset a gleiz hag a zeou gant ar frank-masoned. ●(1932) BSTR 10. en eur c'hlabousat eur bern traou.
(2) (en plt de qqn) Médire (de qqn).
●(1874) FHB 496/203b. eun den ne zell ket, ne ra van bed evit beza glabousset.
●(1911) BUAZperrot 790. An holl a gomz eus ar beleg, hag ar re anavez anezan an nebeuta, eo a c'hlabouz anezan ar muia.
(3) (en plt de l'eau) Troubler l'eau en la remuant.
●(1872) FHB 394/225b. evel eul lenn pe eur poul dour a ve bet hejet pe glabouset. ●(1872) ROU 82a. Eclabousser, tr. «Claboussat.» ●(1876) TDE.BF 348a. klabousat, v. a., tr. «Remuer un liquide.»
●(1929) MKRN 125. Penaos, tamm marmouz-fall, ho peus an hardisen / Da c'hlabousat an dour a c'hleb va garlonchenn ? tr. «Comment, espèce de mauvais singe, as-tu le toupet de venir troubler l'eau qui me rafaîchit le gosier ?»
II. V. intr.
(1) Se vanter.
●(1877) EKG I 150. Hervoanik (...) a c'hlabouse hag a en em bompade.
(2) Bavarder.
●(1876) TDE.BF 228b. Glabousa, v. n., tr. «babiller, hâbler.» ●(1890) MOA 149a. Brailler, – bavarder, tr. «glabousat, v. n.»
●(1910) MAKE 51. ar varc'hadourien ne gollent ket nebeutoc'h o amzer o varc'hata hag o c'hlabousat. ●(1931) VALL 61b. Bavarder, tr. «glabousat.»
(3) Faire des embarras.
●(1876) TDE.BF 228b. Glabousa, v. n., tr. «Faire des embarras.»
(4) =
●(1906) KANngalon Mezheven 136. ar memes laboused 'zo o c'hlaboussaat en dro d'an ti.
- glabouser .1
- glabouser .2glabouser .2
m. –ion
(1) Bavard.
●(1868) FHB 160/27b. eur maread a c'hlabouserien. ●(1890) MOA 135a. Babillard, tr. «glabouser.» ●149a. Braillard, tr. «glabouser.» ●(1894) BUZmornik 264. ne oa he vistri nevez nemed glabouserien.
●(1907) FHAB Gouere 137. eur glabousser divergont. ●(1909) HBAL 23. Glabouser, da beleac'h ta e zaïnt, e sonj d'id ? ●(1914) FHAB C'hwevrer 60. kloza o ginou d'ar glabouserien. ●(1936) CDFi 4 janvier. Stank da veg, glabouser divalo.
(2) Vantard, hâbleur.
●(1876) TDE.BF 228b. Glabouser, s. m., tr. «Hâbleur, faiseur d'embarras.» ●(1878) EKG II 13. Kaout a reot glabouserien ha n'ho deuz bet jamez aoun, var ho meno.
- glabouserezhglabouserezh
m.
(1) Bavardage(s).
●(1889) SFA 48. Evelse e z'ea ar glabouserez e Asiz. ●(18--) SAQ I 285. glabouserez an dud direol.
●(1909) KTLR 145. ne daole evez ebet euz ho glabouserez. ●(1944) VKST Ebrel 107. N'oun ket nec'het gant glabouserez an dud.
(2) Sornettes.
●(1890) MOA 157a. Carottes, Sornettes, tr. «glabouserez.»
- glac'har .1glac'har .1
adj. Faible.
●(1864) KLV 24. Eur wech poulzet, euz ar sklerijen e deuz defot c'hoaz, peotramant e choum glac'har...
- glac'har .2glac'har .2
m./f. –où
I.
A.
(1) Douleur morale, affliction, peine, chagrin.
●(14--) Jer.ms 357. Eguyt nep glac'har na harell, tr. «Malgré n'importe quel chagrin et tourment.» ●(14--) N 77. Coz off ha leun ach (variante : ah) a glachar, tr. «Je suis vieux, et, hélas ! plein de douleur.» ●(1530) J p. 4a. Da doen hon glachar, tr. «pour porter nos maux.» ●(1557) B I 276. En glachar ha mil amloary, tr. «dans mille douleurs et angoisses.» ●540. glachar hac ambary, tr. «des douleurs et des angoisses.» ●(1575) M 2381. Da bout ach en glachar : hac esgoar bet nary, tr. «Pour être, hélas ! dans la douleur et la peine, à jamais.» ●(1580) G 2. Fragan (…) / So hep mar eff he par en glachar, tr. «Fragan (…) / Qui est, sans aucun doute, lui et son épouse, en chagrin.» ●71. glachar am goan parfet, tr. «chagrin qui me peine grandement.» ●113. Glachar hac esgoar don a meusme oz monet, tr. «J'ai douleur et peine profonde à m'en aller.» ●240. Glachar, langour so em courayge, tr. «Douleur, tristesse sont dans mon cœur.»
●(c.1680) NG 721. Ur glahar bras oé. ●(1732) GReg 17a. Affliction, peine de l'esprit, tr. «glac'har. p. glac'harou.» ●(1744) L'Arm 8a. Affliction, tr. «Glahar.» ●(1752) PEll 338. Glac'har, Regret, affliction de la perte, ou séparation de ceux que l'on aime. ●(17--) TE 8. ur glahar hemb musul.
●(1847) FVR 73. Tud a galoun en em ro eur pennad d’ar c’hlac’har. ●153. Ha c’houi, ma bugaligou, mar ho pe ar c’hlac’har. ●(1860) BAL 104. grit ma em bezo glac'har dre abec d'am pec'hejou. ●(1862) BSH 6. Ar pales so carguet a hivoud, a c'hlac'har.
(2) Kemer glac'har : s'affliger.
●(1861) BELeu 94. red-é quemér méh, quæ ha glahar. ●(1868) KMM 117. Petra dalv deoc'h kemeret re a c'hlac'har hag a ran-galon pa varv ho tud ?
(3) Kemer glac'har gant ub. =
●(1912) BOEG 74. Mar keméran glahar get te vrér.
(4) Regret.
●(1890) BSS 23-24. un induljans plenier ive d'ar breudeur a d'ar c'hoarezet a zo brema er vreuriez-ze a d'ar re a vezo enni divezatoc'h a bouez coves gant glac'har d'o fec'hejou.
●(1900) MSJO 270. a boues ma vint lavaret gant glac'har ha devosion.
(5) Kaout glac'har da ub. : regretter qqn.
●(17--) EN 852. me meus glahar a voailch, sioais din, dam pried, tr. «j'ai assez de chagrin, hélas pour moi, de mon époux.»
●(18--) SBI II 78. Glac'har am eus d'ezhan, tr. «Je suis navrée de sa perte.»
(6) Bezañ e glac'har : être chagriné, affligé.
●(1860) BAL 169. An oll a ioa e glac'har nemeta.
(7) Magañ glac'har =
●(1847) FVR 61. Mar benn lezet war an douar / Ez ann da vagan ma glac'har.
B. (religion)
(1) Seizh glac’har ar Werc’hez : les sept douleurs de la Vierge.
●(1911) BUAZperrot 592. an devosion da zeiz glac'har ar Werc'hez. ●(1911) KANNgwital 106/69. Seiz glac'har ar Verc'hez.
►absol.
●(1911) KANNgwital 101/26. d'ar Seiz Glac'har hag an Anaoun, e vez goude ar Graduel lennet c'hoaz un hymn kaer, dioc'h ar gouel a zo, hag a hanver ar proz.
(2) Seizh glac’har sant Jozef : les sept douleurs de saint Joseph.
●(1900) MSJO 51. en enor da seis glac'har ha seis levenes sant Joseph.
C. Torture.
●(1575) M 2418. Bezcoaz é sort glachar, en nouar ne parat, tr. «Jamais une pareille torture sur la terre ne fut préparée.»
II.
A. Désolation.
●(1902) MBKJ 167. ar glac'harou (a sko varn'nn omp ker stank). ●(1969) BAHE 62/19. Ur glac'har 'oa seurt bagadoù brini evit ar vro.
B. sens fig. [au diminutif] Glac’harig.
(1) Coup du départ, de partance.
●(1732) GReg 829b. Roquille, la moitié d'un demi-septier, tr. «Ur glac'haricg.» ●(1744) L'Arm 285b. Burlesquement Chopine, tr. «Glaharric.» ●(1752) PEll 338. Glac'haric, tr. «petit regret ; petite bouteille que l'on sert pour retenir encore un peu de tems à table, ceux que l'on ne laisse s'en aller qu'à regret.»
●(1876) TDE.BF 228b. Glac'harik, s. f., tr. «Petite bouteille de liqueur que l'on sert à ceux que l'on veut retenir à table ou qu'on ne laisse partir qu'à regret. (…) Diskarga ar c'hlac'harig da eva, verser la consolation avant de se séparer.» ●(1890) MOA 182b. Verser la consolation (petite bouteille de liqueur avant la séparation), tr. «diskarga ar c'hlac'harik da eva.» ●209b. Verser le coup du départ, tr. «diskarga glac'harik da eva.» ●375b. Coup de partance, tr. «glac'harik, f.»
(2) Personne indolente, négligente.
●(1879) ERNsup 154. glac’harikh, m. indolent, négligent, St-M[ayeux].
- glac'haretglac'haret
adj. Affligé.
●(1790) Ismar 512. ur galon glaharét. ●(1792) BD 1232-1233. ma calon aso glacharet / Pan doch diguenemp dessedet, tr. «Mon cœur est affligé / Puisque vous nous avez quitté.»
●(1871) FHB 312/406b. ar mamou glac'haret. ●(1878) EKG II 115. Ar re-all o doa an ear glac'haret.
●(1903) MBJJ 163. dremmo glac'haret. ●(1928) DIHU 211/198. dén erbet glaharetoh eit Elen. ●(1925) FHAB Mezheven 222. sellou glac'haret bras. ●(1958) BLBR 109/6. an dud poaniet ha glaharet.
- glac'hargan
- glac'hariñglac'hariñ
v.
I. V. intr. Geindre, se plaindre, se lamenter.
●(1874) POG 66. Meurbed ounn skuiz oc'h hirvoudi / O klemma hag o c'hlac'hari.
●(1909) KTLR 156. Pevar bloas var-n-ugent oun bet e servich ar Roue ha netra n'euz roet dïn da vond d'ar gear nemet eul lur bara ha c'huec'h guennek !... Bah ! petra dalv glac'hari ? Deomp, atao, en avantur Doue ! ●(1939) RIBA 13. Hag hé de hlaharein ha de ankénal. ●167. en Eutru sant Pier e hlaharè hag e ankinè.
II. V. tr. d.
(1) Chagriner, affliger.
●(1732) GReg 17a. Affliger, tr. «glac'hari. pr. glac'haret.» ●(1744) L'Arm 8a. Affliger, tr. «Glaharein.»
●(1847) FVR ii. Kement-se a c'hlac'haraz ar veleien. ●117. glac'harin ann Ineo. ●(1862) JKS 50. lennit kentoc'h al levriou a zo mad da c'hlac'hari ho kaloun, eget ar re ne d-int nemet evit divuz ho spered.
(2) Désoler, dévaster (un pays, moissons, etc.).
●(1872) ROU 81a. Désoler, tr. «glac'hari, Act[if] et n[eutre], com[me] la plup[art] des v[erbes].» ●(1877) EKG I 46. an dispac'herien a c'hlac'har hor bro.
●(1909) LZBt Du 30. Ar brezel zo deut da c'hlac'hari ar vro. ●(1933) IVGV 11. An arc'hdrouiz a lakas souden eur barrad erc'h da goueza, peadra da c'hlac'hari an trevajou.
►[au passif]
●(1909) LZBt Du 28. Ar vro a zo iac'huz, mæs glac'haret eo gant eur sec'hour re vraz. ●(1925) LZBt Meurzh 1. Warlene ar vro a voe glac'haret da vat gant an awelaj krenv. ●(1935) BREI 405/3a. misionou glac'haret gant al loened.
(3) Bezañ glac'haret gant ur c'hleñved : être tourmenté par une maladie.
●(1935) BREI 439/3a. Heman (…) a oa glac'haret, abaoe e vugaleaj, gant eur c'hlenved poanius meurbet.
(4) Regretter.
●(1752) PEll 338. Glac'hari, regreter.
III. V. pron. réfl. En em c'hlac'hariñ : se désoler.
●(1862) JKS 354. Bez' e tleomp eta en em c'hlac'hari dre ma'z euz kemend all a dud ne reont stad e-bed euz ar zakramant talvoudek-ze. ●(1870) FHB 295/267b. En em c'hlac'hari a ran ep gallout ho sicour.
- glac'harusglac'harus
adj.
(1) Attr./Épith. Désolant.
●(1732) GReg 17a. Affligeant, tr. «glac'harus.» ●(1744) L'Arm 8a. Affligeant, tr. «Glaharuss.» ●(1792) CAg 29. A varhuë glaharus hun Salvér. ●(1792) HS 98. unn neüitet glaharuss. ●271. ean e hum gavass ér glaharussan stad e eèllehai bout.
●(1872) ROU 92a. Navrant, tr. «glac'haruz.» ●(1878) BAY 19. glaharus, tr. «Qui cause l'affliction.» ●(1878) EKG II 81. Keleier glac'haruz oa an traou-ze. ●(1889) ISV 41. soniou truezus, glac'harus, canvaüz.
●(1907) KANngalon Gouere 437. dienez glac'haruz ar re o deuz kollet Doue. ●(1915) HBPR 224. Eno [er prizoun] oa glac'harus ho stad. ●(1924) NOLU 38. Doéré fal ha glaharus.
(2) Adv. En se désolant.
●(1901) GKLA 22. He vugale daoulinet tro-war-dro d'he vele / N'eur gimiadi deus ho zad glac'harus a oele.
- gladglad
m. –où
(1) Royaume.
●(1530) Pm 4. Homan so mat aduocades / Hac en gloat doen tat elchades, tr. «Elle est bonne avocate / Et au royaume de Dieu le père (?) régente (?).» ●24. Reyt un dro diff maz vizif sur. / A gloat Doen tat, tr. «Donnez-moi un fois (la grâce) d'être sûre / Du royaume de Dieu le Père.» ●(1530) Pm 132. Mam roe an gloat, tr. « La mère du Roi du Royaume » ●(1575) M 457-458. Ha rac se mar gruez drouc, ne vezy dyougel ; / Hoguen mar gruez en mat, ezy dan gloat padel, tr. «Et c'est pourquoi si tu fais ma, tu ne seras pas rassuré ; / Mais si tu fais bien, tu iras au royaume durable.»
(2) Domaine.
●(1575) M 454. Emæs az gloat ha ty, deffry á rencq dilog, tr. «Hors de ton domaine et de ta maison, tu devras nécessairement déloger.»
(3) Biens, patrimoine.
●(1530) Pm 259. Myl den so en bro a tro goly (lire : jolys) / Ouz dastum glat a drouc atys, tr. «Il y a mille homme dans le pays, à cœur joie, / Amassant du bien par une mauvaise inspiration.» ●(1580) G 222-224. Collet eo hon hon gloat, hon madou, / Hon herytayge, hon astaychou, / Goude hon stat, hon pompadou tr. «Nous avons perdu notre fortune, nos biens, / Notre héritage, nos appartements, / Après notre condition, nos grandeurs.» ●471. delcher stat ha gloat doz Abbaty, tr. «pour tenir honneur et profit à votre abbaye.» ●1178. darn o gloat, tr. «une partie de leur biens.» ●(1647) Am A.293. Dal, na espern glat, dillat, na madou., tr. « Tiens, n’épargne ni argent, (ni) vêtement, ni biens ».
●(1732) GReg 93b. Bien, héritage, possession, tr. «glad. p. gladou.» ●C'est mon bien, mon patrimoine, tr. «va glad eo.» ●93b. Il n'a du tout point de biens, tr. «N'en deus glad.» ●866a. Le sien, son bien, tr. «e c'hlad.»
●(1876) TDE.BF 228b. Glad, s. m., tr. «Biens, fortune.»
- gladdalc'hek
- gladdalc'hel
- gladdalc'helezh
- gladiatour
- glakglak
voir klak
- glanglan
adj. & adv.
I. Attr./Épith.
(1) Pur.
●(1505) Vc 3. deryt (lire : deuyt) speret croeer quen glan, tr. «Venez Esprit Créateur si pur.» ●(1575) M 690. da bout glan dianaff, tr. «pour être pur, sans tache.» ●878. A faut he miret glan, dan Roe man dianaff, tr. «Faute de la garder pure à ce roi, sans reproche.»
●(1659) SCger 83a. net, tr. «glan.» ●150a. glan, tr. «pur.» ●(1732) GReg 765b. Pur, pure, exempt de peché, saint, tr. «Glan.»
●(1862) JKS avec des paragraphes supplémentaires traduits du texte de La Mennais). ">JKS.lam 301. he garantez c'hlann. ●(1862) JKS 360. eur galon c'hlann.
(2) Propre.
●(1530) Pm 44. En vn bez glan, tr. «Dans un tombeau propre.»
(3) Saint.
●(1530) Pm 17. an scriptur glan, tr. «la Sainte Écriture.»
(4) (religion) Ar Spered Glan : le saint Esprit.
●(14--) N 60-61. Dre credancc an contranancc man / Gant an speret glan elanvet, tr. «Sur la foi de cette promesse / Que m’a faite l’Esprit-Saint.» ●(1456) Credo 6-7. So conceuet an spirit glan han / guerhes maria ganet, tr. «Qui a été conçu de l’esprit sain / et est né de la Vierge Marie.» ●(1612) Cnf 86a. Hym dan speret glan.
●(1659) SCger 150a. Spéret glan, tr. «S Esprit.» ●(17--) EN 2629. En ano (a)n tad, an mab, ive ar Spered glan, tr. «Au nom du père, du Fils et de l'Esprit pur.»
●(1886) SAQ I 10. Pried dinam Doue ar Spered glan.
II. Adv.
A.
(1) Purement, saintement.
●(1575) M 820. Az enep hep nep span, ez stourmo glan an Croas, tr. «Contre toi sans aucune trêve combattra saintement la croix.»
(2) Complètement, tout à fait.
●(1530) J p. 87a. Memeux dellezet en bet man / Bout stleget, quignet, losquet glan, / Eguyt doan (variante : douen) ma poan, hac an crouc, tr. «j'ai mérité en ce monde, pour mon châtiment, d'être traîné, écorché, brûlé vif et pendu.» ●(1557) B 484. Nouzeux (variante : nouzeux) huy gouly quen bihan / Na sant glan a breman an sall, tr. «vous n'avez si petite plaie qui ne sente tout à fait le sel, maintenant.» ●(1575) M 711-712. Cridiff á guellomp glan, an tra man damany, / An ælez so roet, don myret hep quet sy, tr. «Nous pouvons tous croire ceci hardiment, / Les anges sont donnés pour nous garder, sans doute.»
(3) [au négatif] Absolument pas.
●(14--) Jer.ms 333. Ne graff forz glan ahanot muy eguet a coz botou, tr. «Je ne fais absolument pas cas de toi, (pas) plus que de vieux souliers.»
B. Adv. intens.
(1) Noazh-glan : tout nu.
●(1790) MG 201. nuah-glan ital en deur.
●(1862) JKS 414. paour-glez ha noaz-glann. ●(1890) MOA 70. Tout nu, tr. «noaz-glann.»
●(1921) DIHU 115 Genver 189. E tachen Cérisy, ur blénen vras nuah glan, / Lakeit a bep eil pén get hoarnaj milliget. ●(1921) DIHU 122 Eost 300. Trézein e hrè nezé ur vro ag en tistan / Rostet get en amzér, get un doñnen nuah glan / Dishéaol e nep léh, guéen erbet ér blénén.
(2) Paour-glan : très pauvre.
●(1854) MMM 104. erruet eo da vesa paour-glan, n'en deus mui pe-a-dra da fournissa d'ê zebauchou.
(3) Pounner-glan : très lourd.
●(1530) J p. 185a. an men en menez / So ponnher glan, tr. «la pierre de la montagne (…) qui est très-lourde.»
(4) Bout er baourantez-glan : être dans la plus grande pauvreté.
●(1908) CIG 285 11/10. memb a pe oent er beuranté glan, e vezé ret de Hroeiz paiein dalhmat, harz pé krev.
- glanaatglanaat
v.
(1) V. intr. S'épurer.
●(1931) VALL 268b. s'épurer, tr. «glanaat.»
(2) V. tr. d. Purifier.
●(1931) VALL 268b. Épurer, tr. «glanaat.»
►absol.
●(1911) BUAZperrot 415. An tan a sklêra, an tan a c'hlanna, an tan a domma !
- glanañ
- glanaus
- glañch .1glañch .1
s. (botanique) Molinie bleue Molinia caerulea.
●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 35. (Skrignag) Glainch = geot hag a zav etouez ar brug hag al lann-donv : war ar glaïnch e vez kaset al loened.»
- glañch .2glañch .2
coll.
(1) Conferves vertes.
●(1915) KZVr 113 - 02/05/15. Mots de la région de Lannion : glanch, conferves vertes. ●(1931) VALL 142b. Conferves marines, tr. «glañch T[régor] coll.»
(2) (minéralogie) Argile jaunâtre.
●(1879) ERNsup 154. glañch, terre jaunatre et lourde, esp[èce] d'argile. Trév[érec], Lang[oat], Pleud[aniel].
●(1931) VALL 142b. glañch T[régor] col., tr. «sorte d'argile.»
- glandedglanded
f.
(1) Pureté.
●(1732) GReg 765b. Pureté, vertu, tr. «glanded.»
●(1847) FVR 387. Ar glanded hag ar santelez.
●(1906) KPSA 4. glanded an Elez. ●(1907) PERS 310-311. he c'hlanded a laka anezhan e renk an Elez. ●(1911) BUAZperrot 810. Arabad d'an neb a zo glan tenna lorc'h eus e c'hlanded. ●(1928) BFSA 236. Glanded ar Sant. ●238. talvoudegez vras ar c'hlanded a galon. ●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 29. difennit glanded ho kalon. ●(1943) FATI 153. derc'hel d'ar c'hlanded.
(2) Virginité.
●(1942) DHKN 75. Plijadur diaol e gavè en diavézour, goudé bout laeret glanded er plah, é turel hoah ivl ar en tan en doé huéhet en hé halon kredik.
(3) Glanded vadez : innocence baptismale.
●(1914) KZVr 67 - 21/06/14. ar c'hlanded vadez, tr. «l'innocence baptismale.»
- glanderglander
m. –ioù Pureté.
●(1906) KANngalon Eost 178. henori glander dinam Mam Doue. ●(1909) FHAB Meurzh 70. strafuilha glander e ene. ●(1915) KANNgwital 159/90. eur glander dinam.
- glandinglandin
m. Gandin.
●(1766) MM 657-658. an nep en em stourm ouc'h morin / n'en em stourm quet ouc'h er glandin, tr. «qui mène les mains avec Morin ne mène pas les mains avec un gandin.»
- glandourglandour
m. (phycologie) cf. dourc'hlan
(1) Conferves.
●(1659) SCger 74a. limon, tr. «glan dour.» ●150a. glan dour, tr. «limon d'vne eau.» ●(1716) PEll.ms 560. Glandour pour Gloan-dour, espece de mousse ou limon, flotant et de couleur verte, que le soleil forme dans l'eau. Le p. Maunoir met Glandour, limon. Mr. Roussel l'écrit Gloan-dour, et l'interprete Laine d'eau. Cet excrement ne ressemble pas mal à de la laine à la couleur prèt : aussi ce nom est composé de Gloan, laine, et de Dôur, eau. ●(1732) GReg 576a. Limon d'eau, espece de laine verte qui croît au fond des fontaines, &c, tr. «glan-dour. » ●(1752) PEll 338. Glandour, pour Gloandour, ainsi que M. Roussel l'écrivoit, Limon flottant sur l'eau où il est formé par la chaleur du soleil, comme une espèce de laine verte. ●(17--) CHal.ms ii. Limon, tr. «glan deur, limoes, limouch.»
●(1847) MDM 298. ma vije lamed ar glandour, al lec'hid, ar fank. ●(1876) TDE.BF 228b. Glandour, s. m., tr. «Sorte de mousse qui se forme sur l'eau ppar la chaleur du soleil.»
●(c.1930) VALLtreg 981. Glandour, sorte de mousse qui se forme sur l'eau par la chaleur (Lechvn.). ●(1955) STBJ 18. A-douesk ar glandour glas, re-bar d'ar c'haera seiz ha voulouz, e sav eus ar goulid da wagenna da heul kasenn an eienn.
(2) Entéromorphes Enteromorpha sp.
●(1960) GOGO 204. (Kerlouan, Brignogan) l'Enteromorpha compressa appelée glan dur (glan dour) mot employé pour désigner les ulvae en général. ●(1968) NOGO 212. Enteromorpha sp. 'glândour, pour gloan-dour, «laine d'eau» (Ouessant, Porz-Paol, Melon, Portspoder, Saint-Pabu, Landeda, Kellerlud en Plouguerneau, Korrejou en Plouguerneau, Guisseny, Karreg-Hir en Kerlouan, Kerhurus en Plouneour-Trez, Porz-Gwenn en Plouescat, Kerfizien en Cleder, Mogueriec en Sibiril, Le Dossen en Santec, Carantec).
(3) Glandour friz : entéromorphes Enteromorpha sp.
●(1968) NOGO 212. Enteromorpha sp. 'glândur 'fri:z, «laine d'eau frisée» : Meneham en Kerlouan.
(4) Frizoù glandour : Phycodrys rubens.
●(1968) NOGO 223. Phycodrys rubens. frizu 'glândur, «frisés glandour» cf. Enteromorpha s. : Melon.
(5) Glandour : ulves.
●(2007) GOEMOn 119ab. Glandour : (gloan=laine) (dour=eau) toutes formes d'ulves portent ce nom en breton.
(6) Glandour glas : ulves, laitues de mer Ulva lactuca.
●(1968) NOGO 212. Ulva lactuca. glândour 'gla:z, «laine d'eau verte » (Tremazan, Kellerdud en Plouguerneau, Guisseny, Meneham en Kerlouan).
(7) Glandour ruz : Polysiphonia lanosa.
●(1968) NOGO 223-224. Polysiphonia lanosa. glândur 'ry:z, «laine d'eau rouge» : Ouessant.
- glandouret .1glandouret .1
adj. (phycologie) Bezhin-glandouret : Polysiphonia lanosa.
●(1968) NOGO 223-224. Polysiphonia lanosa. bezin glându:ret, le goémon qui porte cet épyphite : Ouessant.
- glandouret .2
- glanegglaneg
m. = (?) cf. gloaneg (?).
●(1909) FHAB Gwengolo 266. Petra zonjfac'h eus eur glaneg hag a deufe da ziskouez d'eur palarer koz kregi e pao an alar.
- glangenglangen
voir glanwenn
- glanidigezh
- glanmor
- glannglann
f. –où
(1) Berge, rive.
●(1464) Cms (d’après LCJL 6). Glann an dour. g. rive de rivière. ●(1499) Ca 91b. Glann an dour. g. riue de riuiere.
●(1732) GReg 103b. Bord d'une rivière, tr. «glann ur stær. glannou ur stær. claign. p. claignou.»
●(1876) TDE.BF 228b. Glann, s. f., tr. «Bord, rive de rivière, etc. Glannou ar ster, les bords de la rivière.» ●(1890) MOA 146a. Rive d'un fleuve, tr. «glagn eur ster.»
●(1920) LZBl Gouere 348. Glagn ar ster el leac'h-se a zo huel meurbed. ●(1924) FHAB C'hwevrer 76. glannou serz an Arvorig.
(2) (agriculture) Bande de terre réservé pour couvrir le grain dans le sillon.
●(1752) PEll 339. Glann, Pluriel Glanniou, Petits sillons réservez pour couvrir le grain semé sur les grands. Ceci est de l'usage de Léon et de Cornwaille.
- glannaatglannaat
v. = (?).
●(1966) BAHE 47-48-49/2. Ha petra eo ruflaniñ, glannaat ? Gerioù marv a-benn bremañ ha na glever mui nemet digant tud aet war an oad pa gomzont eus an amzer.. gwechall.
- glannad
- glannañ
- glannennad-dour
- glanvaen
- GlanvezGlanvez
hydronyme Glanvez (ruisseau et fontaine, Pleyben).
●(1955) STBJ 18. Brudet e oa feunteun Glanvez e Pleiben.
- glanwenn / glangenglanwenn / glangen
s. =
●(1846) DGG 246. Ar glan-guen a zo æz da zua, mæs penos guenna an ini zo dû !... ●463. æz eo dua ar glan-guen, mæs penos er guenna a nevez evel diaguent ?
- glanyezhek
- glanyezherezh
- glanyezhour