Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 59 : de gwagrennus (2901) à gwalch-4 (2950) :- gwagrennusgwagrennus
adj. Glanduleux.
●(1732) GReg 459b. Plein de glandes, tr. «goagrennus.» ●Glanduleux, euse, composé de glandes, tr. «Goagrennus.»
- Gwaianer
- Gwaianiz / Gwaieniz / Gwazianiz / GwazienizGwaianiz / Gwaieniz / Gwazianiz / Gwazieniz
pl. Habitants d’Audierne.
●(1732) GReg 64a. Goazyanad. p. goazyanis.
●(1869) TDE.FB xviia. Goazianad, m. pl. Goazianiz. On les appelle aussi Penn merluz, tête de merluche, à cause de la grande quantité de merluches qu’on y pêche. ●(1890) MOA 19b. Habitant : goazianad ; pluriel, goazianiz.
●(1927) GERI.Ern 200. Gwa(z)ienad, pl. Gwa(z)ieniz. ●(1962) HYZH 33/6. Eus an annezidi e reer Gwaianiz, ur Gwaianer. ●(1964) CAIR 143b. Gwazianiz. ●(1969) LLMM 137/436. Gwaieniz ha Ploenegiz d'o zro a asur e oa Kêr-Is dirak Gwaien, war ur garregenn hir anvet ar Gambro (e galleg la Gamelle).
●(2003) TRMOR 118. Muioc'h a bak Pobed gant tachoù / Evit Gwaieniz gant higennoù.
- Gwaien .1Gwaien .1
I.
(1) Aodiern.
●(1543) Cco 22. Odierne. ●(1548) Cco 65. odierne.
●(1656) HYZH 306-307, 2021, p. 47] (2 exemplaires connus : BNF LK7-558 & Rés. 8-LK7-558).">VEach 76. marc'hadour à Audiern, pazedo ô donet á Bourdell (...) vr carrec tost da Audiern. ●77. en aot á Audiern.
●(1847) FVR 113. enn abatti Kapusined-Audiern. ●114. a varvaz o fevar e Audiern. ●(1865) FHB 8/63b. Joacin Cosquer, o veva dioc’h he leve, en Odiern.
●(1907) DIHU 19/IV. Sant Rumon, patrom Audiern. ●(1931) FHAB Genver 7. N'ouzomp ket kalz a dra diwarbenn misionou Nevez, Eskibien, Aodiern, Primelin, Sant-Tujan, Riek, Merleak, Koray.
(2) Gwazien / Gwaien.
●(1716) PEll.ms 635. Gwazien est en Breton le nom de la petite ville d’Audierne petit havre sur l’extremité Occidentale de Cornwaille. on prononce ordinairement Gwahien, Z se changeant en aspiration douce. ●(1732) GReg 64a. Goazyen. goayen.
●(18--) OLLI 1063. Kanaoennou Lannic ar Men deuz Goyen. ●(1855) OLLI 136. Buez nevez Sant Raymond-Nonnat, Patrom eus a ilis Goayen. ●(1857) CBF 130. Gwazien. ●(1860) BAL 155. e Montroulez, e Eussa, Molenez, Enez-Vaz, e Sant Vaze Pennarbed, a var dro ; e Landerne, er Faou, e Kemper, Concarne, Pont-Abbat, Gouaien, Enez-Sizun, Douarnenez ; etc. ●(1860) BAL 155. e Montroulez, e Eussa, Molenez, Enez-Vaz, e Sant Vaze Pennarbed, a var dro; e Landerne, er Faou, e Kemper, Concarne, Pont-Abbat, Gouaien, Enez-Sizun, Douarnenez; etc. ●(1865) FHB 4/28a. An Aotrou Noblets a ieaz goude-ze da C’hoaien. ●(1869) TDE.FB xviia. Goazien, Goahien. ●(1870) FHB 262/4a. an tarzou ne eonnennent ket cals var ar Gambr-Vor (La gamelle) a veler aroc mont e Porz Goaien. ●(1876) TDE.BF 262b. Gwazien. ●(1879) BAN 125. Eus Pont-’n-Abad, ar missioner a ieas da Voazien. ●127. Dom Mikel ne chomas ket pell e Goazien. ●(1879) BMN 165. Hor missioner a ieas goude da Voaïen. ●(1879-1880) SVE 177. Goaïenn. ●(1890) MOA 19b. Goaïen, Goazien ; Goahien. ●(1890) RDTp (1891) VI/661. Ma lien flod Goaien o sec'ha ! / Piou gasso kelou da Voaien, / Colled ar flod, nemed unan? (...) Cant intanvez, deuz a Voaien, / A gassas gant' ho cant lisser ven. ●(c. 1890) CFB 42b. Goazien. ●(1893) IBR 339. Goyen. ●391. tud Gwazien. ●(1894) BUZmornik 894. Konk-Kerne, Pont-'nn-Abad, Goaien, ar Faou, Enez-Sizun hag e leiz a barreziou all.
●(1905) ALMA 64. Goahien. ●(1909) FHAB Meurzh 71. tost da Voayen. ●72. e kreiz ar mor e boae Goayen. ●(1918) KRVT 259/2d. dirag Gwazien. ●(1922) BUBR 22/325. merdeidi Goayen, ar Gilvinek, Konk, Kemeled, Eusa. ●(1924) ZAMA 53. Etre Goayen ha Beg-ar-Raz e oa gwechall-goz kalz a vaneriou. ●(1927) GERI.Ern 200. Gwa(z)ien. ●(1928) FHAB Ebrel 4/133. pa oa pinvidik mor pesketerien Poulldahu, Goaïen. ●(1931) FHAB Gouere/270. E bro ar C'hap c'hoaz e kaver listri kizellet er vein e iliz koz Goayen, e Goulien hag e Poullan. ●(1934) BRUS 297. Goien. ●(1962) HYZH 33/6. Gwaien. Setu anv ar porzh-mor-se. Lavaret e vez Kêr-Waien. ●(1968) PENM 178 [= 1890 RDTp VI/661]. Kant intanvez euz a Waiaen / A gasas ganto kant lisser wenn. ●(1970) BHAF 174. E rag-porz Gwaïen, e Lanneved, emañ or batimant o hortoz ahanom.
II. (Noms des habitants)
(1) Gwaianiz / Gwazianiz : habitants d’Audierne. Voir Gwaianiz / Gwazianiz
(2) Gwaianer : habitant d’Audierne. Voir Gwaianer
(3) Tud Gwaien : habitants d’Audierne.
●(1893) IBR 391. tud Gwazien.
III.
(1) (Dicton)
●(2003) TRMOR 118. Muioc'h a bak Pobed gant tachoù / Evit Gwaieniz gant higennoù.
(2) (Blasons populaires) Voir Pennoù merluz, Pennoù sardin.
IV. [Toponymie locale]
●(1870) FHB 262/4a. an tarzou ne eonnennent ket cals var ar Gambr-Vor (La gamelle) a veler aroc mont e Porz Goaien.
●(1918) KRVT 259/2d. aet a-stok ha manet sac’het war gerreg ar Gammell, dirag Gwazien. ●(1970) BHAF 174. E rag-porz Gwaïen, e Lanneved, emañ or batimant o hortoz ahanom. ●(1977) COCS 44. La "gamelle" (en breton : ar gambro; kamm ero : sillon courbe) est une barrière rocheuse située en mer, face au port d'Audierne, et qui affleure à marée basse. On prétend qu'il s'y trouve des dalles taillées de main d'homme, et que ce sont des restes de la ville d'Ys. ●(1986) HYZH 167-168/59. Gambro : le gamereau, la gamelle devant le port d'Audierne; "ar Gambro a zizolo".
- Gwaien .2Gwaien .2
hydronyme Ar Gwaien : Le Goyen (source à Pennwaien en Ploneïs, embouchure à Audierne).
●(1904) BOBL 24 décembre 14/3a. e porz Ar Goaïen. ●(1910) ISBR 8. Er Goien e hra porh Goien e tineù ér mor. ●(1914) ARVG Mae 80. Ar Goayen, a dremen dre Bonte-Kroaz hag a dinaou er mor dirak kêr Goayen. ●(1927) CONS 360. Hag ar Goaien, gant he forz stouvet gant an trez ? ●(1969) LLMM 137/428. Troc'het eo ar vro-mañ diouzh ar C'hab-Sizhun gant ur stêr a reer anezhi ar Gwaien, hag en em daol e porzh-mor Gwaien. ●137/436. Ar stêr a zo kaoz anezhi, hag a zeue betek amañ, a oa ar Waien, hag en em daol bremañ e Bae Gwaien. ●(1986) HYZH 167-168/64. kemer a ra ar Gwaienn (Goayenn) e vouezenn e Ploneis (de gwazh).
- GwaienizGwaieniz
voir Gwaianiz
- gwaiergwaier
m. (Mon) gars.
●(1968) LOLE 65. me, gwaïer, a zo enseller euz ar Milis, ya, mab ! ●(1970) BHAF 109. Gweled a rez, gwaïer, ne oan ket diwezad. ●245. Deus da weled, goaïer. ●(1974) LLMM 164/183. Gwelloc'h eo dit-te, gwaier, sachañ da reor ganit. ●383. Goaïer, gwaïer. Tregeriad-rik evid paotr. «Ya, goaïer, te a zo eur c'hwill !» «Selaou 'ta, gwaïer !» Da lavared eo : «Selaou 'ta ma faotr !» ●(1975) BAHE 87/13. Gwaier : paotr, ma faotr.
- gwailhenniñgwailhenniñ
v. intr. Boire. (?) cf. gwelien (?).
●(2002) TEBOT 7. Peogwir 'c'h omp bemnoz / Oc'h ont da wailhenniñ *[da lonkañ].
- gwaingwain
voir gwain-aod
- gwain-aodgwain-aod
coll. (botanique) Chiendent qui pousse sur les dunes, élyme boréo-atlantique Elymus farctus.
●(1923) FHAB Genver 32. evel an treuzyeot (louzaouen-ar-c'hi, gwein). ●(1924) FHAB C'hwevrer 62-63. mont war an tevenn gant Paol da glask gwriziou gwenod evit ober eur valaenn nevez (…) Eun dervez edont o daou o turiat an traez da gaout gwriziou. ●(1942) VALLsup 33a. Chiendent de grèves, qui pousse sur les dunes, tr. «gwain (L. ar Fl[oc'h].»
- gwainañgwainañ
v. intr. (agriculture) Retourner en friche.
●(1941) SAV 22/28. (Pleiben, Gwezeg, Santoz) Goaina, verb. Dont da veza distuz ha gouez. Sk : Dont a ray ar park-mañ da c'hoaina ma ne vez ket labouret gwelloc'h eget bremañ.
- gwainetgwainet
adj. (agriculture) En friche.
●(1941) SAV 22/28. (Pleiben, Gwezeg, Santoz) Hemañ n'eo nemet eun tamm douar goainet.
- gwakgwak
adj.
I. Attr./Épith.
A.
(1) Mou.
●(1499) Ca 32b. Carer a fourondec goac. g. celuy qui ayme formage mol. ●93b. Goac. g. mol. ●(c.1500) Cb 94a. [goac] Jtem hic molliculus / li. g. vng petit mol. b. goacyc. ●(1633) Nom 61a. Ouum edurum : œuf à demy dur, à demy mollet : vy anter calet, hac anter gouac. ●65a. Lac pressum : mol fourmage : fourmaig goüac. ●99a. Pix liquida, fluida : poix coulante : pecq gouacq na ve quet calet. ●244b. Æstus : sable moite & qui s'enfonce : træz leiz ha gouac pehiny á ya dan gouelet.
●(1659) SCger 80b. mol, tr. «goac.»
●(1876) TDE.BF 233b. Goak, gwak, adj., tr. «Mou, tendre, parlant de la cire, des fruits, etc.»
●(1905) KANngalon Mae 402. goak evel koar.
(2) Tendre (à mâcher).
●(1633) Nom 75b. Faba fresa : febue tendre : fa tener, fa gouac.
●(1908) KMAF 61. kig gwak ha flour. ●(1969) BAHE 60/50. Polo a flume gant dudi un dornad boued gwak.
(3) (en plt d'un fruit) Trop mûr.
●(1732) GReg 633a. Poires molles, tr. «pèr goacq.»
(4) (Lit) souple, confortable.
●(1732) GReg 633a. Lit mou, tr. «ur guële goacq.»
(5) (en plt d'un terrain) Marécageux, mou.
●(1983) PABE 143. (Berrien) re wag ei (lire : eo) ar prad, tr. «la prairie est trop marécageuse.»
(6) Vide.
●(1905) BOBL 21 octobre 57/1b. Nez-hi hon c'hof a vije gwag.
B. sens fig. Facile à former, à modeler.
●(1910) MBJL 118. mouezio gwak ar vugale.
C. (en plt de qqn)
(1) Faible.
●(1580) G 480. Peauryen goac a taguer hep esper quertery, tr. «Les pauvres faibles, on les étrangle sans espoir de pitié.»
●(1874) POG 32. Bed ounn, siouaz ! digristen, gwag ha faller. ●(1879) BMN vi. Mes anaout a rea he dud goag. ●(1884) LZBt Meurzh 61. N'eo ket fall ann dud, goak int ha diek enn ho rilijion.
●(1902) PIGO I 218-219. ar re wakan a digouee 'n hon zouez. ●(1907) AVKA 292. Ar spered a zo prim da n-am dougen d'ar vad ; ar c'horf gwâg d'en ober. ●(1908) PIGO II 3. e vugale henan 'oa c'hoaz gwak da vont war al labour. ●(1929) EMPA 17. rak c'houi etrezoc'h a zo re wag c'hoaz, evit dougen treou ker pounner-man.
(2) Bezañ re wak ouzh ub. : être trop tendre avec qqn.
●(1977) DAHG 59. Re vat ha re wak e vezer ouzh ar c'hozh touseg-mañ, a rac'hoanas ar c'hastellour yaouank en ur grizañ e dal.
(3) Bezañ gwak ouzh : être sensible, peu résistant à.
●(1890) MOA 463b. Sensible au froid, tr. «goak oc'h ann amzer ien.»
II. Épith.
A. (en plt de qqn)
(1) Korzenn wak : chiffe molle.
●(18--) SAQ II 153. rak, petra omp-ni ? Eur gorzen wag, displed, – eur spered amc'houlou, – eur galoun techet d'an droug ?
●(1924) FHAB Kerzu 456. Anez d'eoc'h c'houi e vijen bet eur gorzenn wak.
(2) Krener gwak : homme très peureux, couille molle, chiffe molle.
●(1919) BUBR 2/43. Peadra o doa ar c'hrenerien gwak da veza mantret.
B. (en plt de qqc.) Koad-gwak : aubier.
●(1982) PBLS 454. (Sant-Servez-Kallag) koad gwag, tr. «aubier.»
III. Adv.
(1) Sans conviction, sans ferveur.
●(1874) POG 25. pardon euz ann holl vad n'am euz ket great hag a dléenn ober, pe am eus great gwag.
(2) Gwisket gwak : habillé confortablement, douilletement.
●(1874) POG 138. Eun den gwisket gwag ? Ar re gwisket gwag a zo o choum e palechou ar rouane.
(3) Délicatement.
●(1575) M 222. bezaff re goac maguet, tr. «être trop délicatement nourris.»
- gwakaatgwakaat
v.
I. V. tr. d. Amollir.
●(c.1500) Cb 94a. g. estre mol / amollir. b. goacat.
●(1659) SCger 6b. amollir, tr. «goacaat.» ●80b. mollir, tr. «goacat.» ●150a. goaca, tr. «amollir.» ●(1732) GReg 33b. Amolir, rendre moins dur, tr. «goacqaat. pr. goacqéet.» ●633a. rendre mou, ou molle, tr. «goacqaat.» ●(1774) AC 56. goagoat ar coënf, tr. «ramollir les tumeurs.»
●(1914) DFBP 272a. ramollir, tr. «Gwakaat.»
►absol.
●(1633) Nom 277b. Malagama : emplastre remollitif : palastr euit gouachat (lire : gouacahat). ●275b. Med emolliens : medecine pour attendrir & mollifier : medicinerez euit tenerahat ha gouacahat.
II. V. intr.
A. S'amollir.
●(1732) GReg 33a. S'amolir, devenir moins dur, tr. «Goacqaat.» ●633a. devenir mou, ou molle, tr. «goacqaat.»
●(1876) TDE.BF 258a. Gwakaat, v. n., tr. «Devenir mou, tendre.»
●(1906) BOBL 20 octobre 109/3b. ar plouz a waka hag a ve ismoret mad gant al loned.
B. sens fig.
(1) Attendrir.
●(1866) LZBt Gwengolo 197. gwakaat a ra ar c'halono dir.
(2) Mûrir.
●(1972) BAHE 75/4. Ret eo d'ar speredoù gwakaat, meüriñ dezho da vezañ prest da zegemer ar bruderezh-se.
- gwakadur
- gwakalgwakal
v. intr. Coasser.
●(1868) FHB 196/319a. da vlejal pe da voacal evel ar ranet so aze er poullou dour.
- gwakaus
- gwakelgwakel
f. –ioù (habillement) Bourrelet pour retenir la jupe.
●(1931) VALL 77b. Bourrelet ; pour retenir la jupe, tr. «gwakel C[ornouaille] f.»
- gwakellgwakell
f. –où = (?).
●(1906) BOBL 30 mars 80/3a. Pa welet Yeun o tond hag o vond gant e zivesker gwakellou, en deuz an ear euz eun den n'eo stard var he gillerou. (…) Yeun ar gwakellou a zo ato a du gant ar maer.
- gwakolgwakol
m./f. –ioù
(1) (harnachement) Collier de cheval.
●(1499) Ca 93b. Goacol. g. bourel. l. epitacium / cii.
●(1732) GReg 180b. Collier de cheval, tr. «Goacqol. p. goacqolyou.»
●(1867) MGK 7. ar c'houzoug er wakol. ●(1868) FHB 194/304a. boazet dioc'h colier, goakol ha sugel. ●(1876) TDE.BF 233b. Goakol, s. m., tr. «Collier de cheval à la charrette.»
●(1909) FHAB Gwengolo 266. Petra zonjfac'h eus eun amparfall hag a deufe, heb anaout na goakol na kleür.. ●(1931) VALL 77b. collier de cheval, tr. «gwakol m. et f. pl. iou.» ●(1932) BRTG 55. obér kakolieu d'em léieu.
(2) (habillement) Hausse-col.
●(1744) L'Arm 182b. Hausse-cou, tr. «Gacol unn Offiçourr.» ●(1745) BT 330. ur gacol aleurétt, tr. «un hausse-col dore (lire : doré).»
●(1876) TDE.BF 233b. Goakol, s. m., tr. «Il se dit aussi, par ironie, du hausse-col des officiers, lequel était très-large autrefois et servait d'armure.»
(3) Cangue, instrument de torture.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 39. Beta nezé ne oé quet bet hoah laqueit cacolieu d'er vissionnerion. ●41. en doé poén é touguein é hakol. ●42. lamet guet-n-emb hur gakolieu. ●53. ma oé bet laqueit ur gacol ar é houg. ●54. rein dehou é gakol. ●58. lemel guet er vartyrèd ou hakoleu.
- gwakoletgwakolet
adj. À qui l'on a mis une cangue.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 60. ean é hunan e chomas gacolet.
- gwakoliañgwakoliañ
v. tr. d.
(1) Mettre un collier (à un cheval).
●(1931) VALL 132a. Collier ; de cheval gwakol m. et f. pl. iou (d'où mettre un collier gwakolia).
(2) sens fig. Marier.
●(1927) TSPY 31. Me a laka e vezo diaes gwakolia ho merc'h.
(3) Mettre une cangue à.
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 60. Ol é oent bet gacolet. ●70. ni e chonge é hellamb bout gacolet aben en trenoz vitin.
- gwakolier
- gwakted
- gwaktergwakter
m.
(1) Mollesse, souplesse.
●(1499) Ca 93b. [goac] Jtem hec mollicia mollicie. g. mollesse. b. goacder.
●(1659) SCger 150a. goacder, tr. «mollesse.» ●(1732) GReg 633b. Molesse, qualité des corps mous, tr. «goacder.»
●(1931) VALL 306b. Flaccidité, tr. «gwakter.»
(2) sens fig. Mollesse, indolence.
●(1866) LZBt Gwengolo 193. tamall d'imp hon-unan hon gwakder.
- gwal .1gwal .1
f.
(1) Bâton.
●(1866) FHB 63/83b. lacaat a ris va boutou, kemer a ris va goal, hag eun den evit va hencha, ha me da vale.
●(1905) BOBL 22 juillet 44/3a. ha gant eur wall, e oa bet eürus awalc'h da c'hallout checha ar plac'hik er-meaz.
(2) Baguette.
●(1868) SBI I 16. gant-ho peb a walic wenn, tr. «chacun une baguette blanche.»
●(1936) FHAB Meurzh 111. kemeret ur wallig d'ober d'ezan bale. ●(1940) SAV 17/13. flemmus evel eur wal. ●(1962) GERV 10. eur wal ivin kalet beget.
(3) Aune (mesure).
●(1913) KOME 8. ma valefen gant dilhad a 35 lur ar wal war ma c'hein !
(4) local. (botanique) Saules, osiers.
●(1970) GSBG 129. (Groe) gwal, tr. «saules, osiers.»
- gwal .2gwal .2
f. –où
(1) Voile.
●(1896) GMB 339. pet[it] Trég[uier] goalo, des voiles, sing. eur voal, un voile (du français).
●(1911) BUAZperrot 46. Eur oual du a guze he bleo. ●111. eur oual wenn kann.
(2) (marine) Voile.
●(1911) BUAZperrot 120. evel eur oual ouz eur vern.
- gwal .3gwal .3
f. -où (marine) Virure extérieure du bordé, la plus épaisse de la muraille d’un navire en bois.
●(1744) L’Arm 299b. Précintes, tr. « Gouale.. leu. f. »
- gwal-bavegwal-bave
f. Caniveau.
●(1955) STBJ 126. Soñj mat am eus c'hôaz eus ar stêr Garonna, ken lous an dour enni hag er wal-bave du-mañ dirak hon ti, e-pad eur gaouad arne.
- gwal-garr
- gwal-gebr
- gwal-gein
- gwalañjer
- gwalañjeret
- gwalañjeriñgwalañjeriñ
v.
(1) V. tr. d. Chagriner.
●(1927) GERI.Ern 196. gwalañjeri, v. a., tr. «troubler, inquiéter, contrister.» ●(1931) VALL 107a. Chagriner, tr. «gwalañjeri.» ●151b. Contrister, tr. «gwalañjeri.» ●761b. Troubler au moral, tr. «gwalañjeri.»
(2) V. intr. Se chagriner.
●(1927) GERI.Ern 196. gwalañjeri, v. n, tr. «se contrister.» ●(1931) VALL 107a. Se chagriner, tr. «gwalañjeri.» ●151b. Se contrister, tr. «gwalañjeri.»
- gwalarngwalarn
m./f.
I. (géographie)
A.
(1) Nord-ouest.
●(1732) GReg 660b. Nord-oüest, tr. «Goalorn. goalern.» ●(1744) L'Arm 169a. Galerne, tr. «Golerne. m.»
●(1849) LLB 823. Én tu doh er holern. ●(1876) TDE.BF 258b. Gwalarn, s. m., tr. «Nord-ouest.» ●(1889) ISV 454. Etre daou setu er woalern / Coumoullen du ken na lugern.
●(1913) RNDL 69. a houlern de hevred, tr. «du noroît au suroît.» ●(1979) VSDZ 73. (Douarnenez) Setu deut an avel da guitaat ar walarn, hag a teuemp re war ar c'hevart, tr. (p. 236) «Et voilà le vent qui quitte le nord-ouest, et nous faisions route trop au sud-est.»
(2) Vent qui vient du nord-ouest.
●(1464) Cms (d’après GMB 263). goalarnn, vent de galerne.
●(1915) MMED 106. Pa deue an avel diroll da heja oll gouez ar c'hoat (...) mouez Salaün a zave dreist mouez ar goalarn.
(3) Er gwalarn da : an nord-ouest de.
●(1920) LZBl Gouere 352. 80 leo bennag er gwalarn da Noumea.
B. Épith.
(1) Qui vient du nord-ouest.
●(1464) Cms (d’après GMB 263). auel goalarnn, vent de galerne. ●(1499) Ca 13b. Auel gualern. gallice. vent de septentrion.
●(1849) LLB 57. Pé d'en ahuel golern, pé d'en ahuel gevret.
(2) Tu gwalarn : côté/partie nord-ouest, septentrion.
●(1910) MBJL 3. en tu gwalarn eus an Europ. ●29. en tu gwalarn d'an Europ.
II. sens fig.
A.
(1) Remontrances vives.
●(1919) DBFVsup 2a. alern (Pont[ivy], s. tr. «remontrances vives, vivacité.» ●(1939) RIBA 90. Seùel e hra arnehon halern en diaol.
(2) Bout e gwalarn : être en colère (après quelqu’un) ; bouder.
●(1919) DBFVsup 2a. bout én alern, tr. «crier après quelqu'un.» ●27b. bout é golern, tr. «être en colère, bouder.»
B. =
●(1939) RIBA 96. Ag un halern éh è d'un habo.
III. Bout e gwalarn : être en colère, bouder.
●(1927) (G) GERI.Ern 196. Bout é gwalarn, tr. E. Ernault «être en colère, bouder.»
- gwalarn-gornaoueggwalarn-gornaoueg
m. Ouest-nord-ouest.
●(15--) Cal 8 (GMB 408). goallarn gornaouec «oest noroest»
●(1732) GReg 112. Oüest-noroüest, tr. «Goalorn-Cornau[c].»
- gwalarn-izel
- gwalarn-stergwalarn-ster
m. Nord-nord-ouest.
●(1836) FLF 9. dans le langage des marins du Conquet (...) goal-arn-ster, le nord-nord-ouest.
- gwalarn-sterenngwalarn-sterenn
m. Nord-nord-ouest.
●(1732) GReg 660b. Nord-nord-oüest, tr. «Goalorn-sterenn.» ●(1744) L'Arm 398a. Nord-Ouest, tr. «Golêrne-Stirênn.»
●(1876) TDE.BF 258b. Gwalarn-steren, s. m. Avel gwalarn-sterenn, tr. «Vent du nord-nord-ouest»
●(1907) FHAB Du 261. Setu perag, ear al linen n'eo ket lazus, hag hini ar goalarn-steren a c'heller da c'houzanv. ●(1970) GSBG 95. (Groe) gwalarn-sterenn, tr. «nord-nord-ouest.»
- gwalarn-uhel
- gwalarnadur
- gwalarner
- gwalarnerezh
- gwalarnet
- gwalarniñgwalarniñ
v.
I. V. impers. Venter du nord-ouest.
●(1931) VALL 499a. il souffle un vent du nord-ouest, tr. «gwalarni a ra.»
II. V. intr.
(1) Prendre un mauvais pli.
●(1904) DBFV 93b. golernein, v. n., tr. «prendre un mauvais pli.» ●(1931) VALL 499a. V[annetais] golernein, tr. «prendre un mauvais pli.»
(2) Être en colère.
●(1919) DBFVsup 27b. golernein, tr. «être en colère, bouder.»
(3) Gwalarniñ àr-lerc’h ub. : être en colère après quelqu’un.
●(1939) RIBA 133. ha paot a uèhieu éh alernè ar é lerh.
III. V. tr. d.
(1) Déformer (l'esprit).
●(1925) DIHU 166/241. Damani Frans ar hur speredeu en des ind golernet, ken golernet men dint deit de huélet en treu doh en tu gin.
(2) Gronder.
●(1919) DBFVsup 2a. alernein, tr. «gronder Cf. golern, golernein.» ●(1939) RIBA 53. Gourdrouzet e vezè, hujaotet, alernet haboet, ihuernet. ●88. Haboein ha halernein e hrér er flodér.
- gwalaz / gwelajgwalaz / gwelaj
m. Zostères Zostera marina.
●(1732) GReg 491b. Herbe longue, en forme d'éguilletes qui croit sur la vase de la mer, tr. «Goalas.»
●(1876) TDE.BF 258b. Gwalaz, s. m., tr. «Herbe qui pousse sur la vase de la mer.»
●(1927) GERI.Ern 196. gwalaz m., tr. «Herbe longue qui pousse sur la vase de la mer.» ●(1936) IVGA 132. er gwalaz hag el lag. ●(1968) NOGO 212. Zostera marina. Fr. zostères. gwe :laʒ, ce qui sert à faire le lit (gwele) (Locquénolé).
- gwalc'h .1gwalc'h .1
m., adv. & prép. –où
I. M.
A. (en plt de nourriture)
(1) Rassasiement, satiété, soûl.
●(1732) GReg 783b. Rassasiement, tr. «goalc'h.» ●845a. Saoul, ou soûl, ou soû, son soû, autant, ou plus qu'il ne faut pour vivre, rassasiement parfait, tr. «Goalc'h.» ●A demi vôtre soûl, tr. «Hanter oz coalc'h.» ●(1744) L'Arm 323b. Rassasiement, tr. «Goalh.. heu. m.»
●(1876) TDE.BF 258b. Gwalc'h, s. m., tr. «Satiété.»
(2) E walc'h : à satiété, son content, son soûl.
●(1659) SCger 150a. ma goualc'h, tr. «tout mon saoul.» ●(17--) TE 221. ind e zaibrou ou goalh, ha chom e rei hoah ar ou lèrh.
●(1856) VNA 151. j'aurais bien mangé et bien bu, tr. «en em behé daibret ha civet men goalh.» ●(1857) CBF 7. Debret hoc'h eus-hu ho kwalc'h ? tr. «Avez-vous assez mangé ?»
B.
(1) =
►[après un v.]
●(1787) BI 119. é labourat é oualh. ●(1790) MG 8. hum zivertissét hou c'oalh. ●92. eit recompance, en dès groeit hé goalh a boén deign. ●94. Arlanné ean e hum gavas én ur fal affær, a béhani é hassaias é oalh hum ziloui. ●126. me mès groeit goab men goalh a ré e bassai eit sorcerion. ●158. Ean e douyai é oalh guet é beuranté.
●(1836) FLF 18. An daou c'hæz camm (…) / A derm o goalc'h.
●(1910) MAKE 42. ar porzier a c'hoarze e walc'h.
►[après un subst.]
●(1790) Ismar 5. ul lod vad en dès croezieu ou goalh de zoug ér béd-men.
●(1905) BOBL 05 août 46/3b. Plijadur o gwalc'h o deuz bet an holl. ●(1905) IMJK 159. Mes, e laret-hui, ind ou des plijadurieu ou goalh.
►[après un adj.]
●(1941) DIHU 355/203. E kobañnenneu éh omb lakeit, treu lous ou goalh.
(2) Kaout e walc'h a : avoir son compte de.
●(1934) DIHU 280/150. Ha krédein é hret n'em es chet mé men goalh a chañné. ●(1964) ABRO 43. Un deiz (…) e krogas an douar da grenañ dindan va zreid hag em boe va gwalc'h a aon.
► Kaout e walc’h : avoir son compte.
●(1915) KANNlandunvez 44/333. An ozac’h evel just a ioa oc’h eva eur banne ebarz an ti, petra bennag en doa he c’houalc’h pell zo.
(3) Bezañ war e walc'h, bout àr e walc'h : être repu, rassasié.
●(1904) LZBg Gouere 152. Er hellion hag en huibed e zou ar ou goalh é lipat. ●(1931) VALL 650b. Repu, tr. «war e walc'h.»
(4) Bezañ war e walc'h : avoir suffisament à faire.
●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 36. (Skrignag) Gwac'h = Forte affaire : War o gwac'h emaint ! «da lavaret eo : «tra a-walc'h o deus da ober.»
(5) Bezañ war e walc'h gant ub. : avoir fort à faire avec qqn.
●(1934) KOMA 51. Ar geant bras a ya d'ezan. Gant henman edo war e walc'h, n'en doa ket da zioueret, met deuet eo abenn anezan evelato abarz fin an dro.
(6) Leizh e walc'h : à gogo.
●(18--) SAQ I 265. hag euz an traou-ze leiz he walc'h bep taol.
(8) Na c'houzout e walc'h : ne plus en pouvoir (de).
●(1870) FHB 257/381b. Ar c'hemener ne ouie ket goudese e voalc'h da c'hoarzin.
(9) Ober e walc'h gant ub. =
●(1792) HS 95. Er Philistinèt e rai hou goalh guet-ou hac en anjuliai é pep féçon.
(10) Ober e walc'h war ub. : faire tout ce qu'on peut pour.
●(1896) LZBt Mae 40. He dud (...) a reaz ho gwalc'h war ar potr koz vit harz annhan da zenti ouz ar misioner.
(11) Ober e walc'h àr ub. = (?) se moquer de qqn (?).
●(17--) TE 134. É enemisèt en dès groeit ou goalh ar nehou durand é vuhé.
II. Loc. adv. Diouzh gwalc'h : à satiété, à discrétion, à volonté.
●(1907) BOBL 27 avril 135/1f. ar glazien pere a vez c'hoaz tener, hag a zeufe mar vez roet d'ezo deuz goalc'h da ober drouk d'ezo. ●(1955) STBJ 145. boued mat ha tomm diouz gwalc'h.
III. Loc. prép. Dre walc'h : à force de.
●(1926) DIHU 177/48. Dré hoalh torimellat, é ma arriù alkent.
►P1 (?) coquille pour : « dre hor gwall » (?)
●(1857) GUG 25. Dré hur goalh é oemb couéhet / Arré én ur stad miserabl.
- gwalc'h .3gwalc'h .3
[vbr uualc-, mgall gwalch, gaul (?) -uolc- (dans Catuvolcus semblable (?) au mgall katwalch) (?) d’étymologie discutée (Ellis Evans 70-73), le GPCY 1565c donne le gall emprunté au vangl wealh-, wealc-]
S. (?) Faucon (?).
●(861) Credon f° 54r° l. 9. uualcmoel, testis.
- gwalc'h .4gwalc'h .4
s. gwalc'hi (ichtyonymie) Daurade.
●(1950) LLMM 20/4 (île de Sein). gonnalc'h (gonnilc'hi), tr. « dorade (glas). »