Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 86 : de gwinizh-du (4251) à gwir-dreist (4300) :- gwinizh-dugwinizh-du
coll.
I.
(1) Sarrazin, blé noir.
●(1732) GReg 98a. Blé noir, ou, blé sarrazin, tr. «güinis du. Van[netois] Gunuh-du. guneh-du.» ●398b. Farine de sarazin, tr. «bleud guynis du.» ●846a. Sarrasin, blé noir, tr. «Guïnis du.» ●(1744) L'Arm 32a. Blé-noir, sarazin, tr. «Gunéh-du.»
●(1849) LLB 64. Doar Pondi, gunehtu. ●404. Hadet én hou parkeu ha mell ha guneh-tu. ●(1857) CBF 2. e mare ar gwiniz-du, pe ann ed-du, tr. «à l'époque de la floraison du blé-noir.» ●39. pemp ha tri-ugent ostellad gwiniz-du, tr. «65 mesures d'un demi-boisseau de blé-noir.»
●(1919) FHAB Kerzu 182. êt da dranchat eun tamm douar da lakat gwiniz du. ●(1939) RIBA 12. Esteu kaer a segal, a gerh, a uénih, a vel, a uhénihtu.
(2) plais. Marc'hadour gwinizh-du : charbonnier.
●(1928) LLLM II 241. Ar marc'hadour gwiniz dû. On appelle ainsi, par plaisanterie, les charbonniers.
II. Aet ar moc'h war ar gwinizh-du : voir moc'h.
- gwinizh-skandilh
- gwinizh-Spagngwinizh-Spagn
coll. =
●(1866) FHB 54/14a. E Naonet (…) e c'hadont mesk a mesk id-du, piz, segal, querc'h, eiz ha guiniz-spagn.
- gwinizh-Turki
- gwinizheggwinizheg
f. –i, –où Champ de froment.
●(1732) GReg 440a. Terre ensemencée de froment, tr. «Guïnizecg. p. Guïnizegou.»
●(1821) GON 266b-267a. Gwinizek, s. f., tr. «Pièce de terre ou champ ensemencé de froment. Pl. gwinizégou.» ●(1849) LLB 377. Kenteh avel mé tei d'hou kuneheg glasat. ●(1878) BAY 13. gunéhek, tr. «Lieu plein de froment.»
●(1916) KZVr 163 - 16/04/16. Gwinizeg, park gwiniz. ●(1920) FHAB Meurzh 269. al lanneg a deu da veza eur winizog. ●(1935) DIHU 289/304. ur haer a ueniheg e zo adal demb !
- gwinizhek
- gwinizhenngwinizhenn
f. –où
(1) Pied de froment.
●(1849) LLB 386. én hou park é tal er hunehen. ●(1878) BAY 12. ur hunéhen, tr. «un plant de froment.» ●(1933) ALBR 74. N'ober ket a van ouzh ar gwinizennou tennet.
(2) Grain de froment.
●(1659) SCger 63b. vn grain de blé, tr. «vr vinizen.» ●153b. guinizen, tr. «vn grain de blé.» ●(1732) GReg 439b. Grain de froment, tr. «Guïnizen. p. guïniz. Van[netois] gunehen. p. guneh.» ●467b. Grain de froment, tr. «Guïnizen. ur vinizen.»
●(1872) ROU 58. Ar guinizennou divoaned, tr. «les quelques (rares) graines de froment qui ont poussé.» ●(1878) BAY 12. ur hunéhen, tr. «un grain de froment.» ●(1890) MOA 82. quelques rares grains de froment poussant dans l'endroit le plus maigre, tr. «guinizennou diouanet el leac'h m'oa falla doareet.»
●(1909) FHAB Mezheven 162. kellida evel ar vinizen en douar.
- gwinizhus
- gwink
- gwinkadenngwinkadenn
f. –où
I. Ruade, regimbement.
●(1732) GReg 833a. Ruade, tr. «guyncadenn. p. ou. Van[netois] guyncqadeenn. p. éü.»
●(18--) KTB.ms 14 p 84. Distaga a ra d'ehan ur winkadenn.
●(1913) PRPR 20. eur winkaden digant eur marc'h var glipen e c'har. ●(1931) VALL 667b. Ruade, tr. «gwinkadenn f.»
II. sens fig.
(1) Ober ur winkadenn : regimber.
●(1996) GRVE 5. Eur wech ouspenn eet en grev ar venajerien / Diskwelet gante e oant kap c'hoaz d'ober eur winkadenn.
(2) Ober e winkadenn diwezhañ : mourir.
●(1992) MDKA 100. Med piou 'n-eus laret dit-te 'm-oa greet ma gwinkadenn diwezañ ? ●(1994) HETO 5. o hortoz ar hoz tonton-mañ d'ober e winkadenn diwezañ.
- gwinkalgwinkal
v. intr.
(1) (en plt d'une monture) Regimber, ruer.
●(1659) SCger 107a. ruer, tr. «guincal.» ●(1732) GReg 794a. Regimber, ruer des piez de derriere, n'obéir pas à l'éperon, tr. «guïncqal. pr. guïncqet.» ●834a. Ruer, parlant des chevaux, mulets, & ânes, tr. «Van[netois] & h[aute] Corn[ouaille] guyncqal. pr. guyncqet.»
●(1857) CBF 36. Gwinkal a ra, tr. «Il rue.» ●(1888) SBI II 90. pa ouïnco ar c'hezec all, tr. «quand rueront les autres chevaux.»
●(1903) MSLp xii 286. pet[it] tréc[orois] gwignqal ha diwignqal «ruer à plusieurs reprises, de côté et d'autre». ●(1931) VALL 667b. Ruer, tr. «gwinkal.» ●(1957) AMAH 105. Neuze’vat e skare e-maez en ur hinnoal didruez hag alies en ur winkal ha brammat ken ma venne ar c’hlinkadur ruziañ gant ar vezh.
(2) litt. (en plt de la mer) Être déchaînée.
●(1956) LLMM 58/14. Pell 'zo he deus paouezet ar gazeg c'hlas da winkal hag an eil-gabiten a zo er mare-mañ ouzh ar stur.
(3) plais. (en plt d’une poitrine de femme) Remuer dans tous les sens.
●(1963) LLMM 99/264. e winke o bronnoù en o justin evel daou gonifl kraouiet en ur sac’h.
- gwinker
- gwinoufer
- gwinouflgwinoufl
s. –ed = (?).
●(1962) TDBP ia 47. begou 'vel begou gwinoufled (1), tr. «(des figures) comme des figures pâles et amaigries. (1) j'ignore le sens originel de «gwinoufled» ; mais il évoque la pâleur et surtout la maigreur.»
- gwint .1gwint .1
adj.
(1) Levis.
●(1732) GReg 570b. Levis, qui peut se lever, & se baisser, tr. «Guïnt.»
(2) Porzh-gwint : pont-levis.
●(1732) GReg 571a. Pont levis, tr. «Porz guïnt. p. perzyer-guïnt.»
●(1870) FHB 281/155b. eun or var vaout a zo bet, ep mar, dirazhi, eur pors-guint. ●(18--) SAQ I 153. eur gedour e tal ar porz-guint.
- gwint .2gwint .2
f. Bascule pour tirer l'eau du puits.
●(1931) VALL 59a. Bascule ; pour tirer l'eau d'un puits, tr. «gwint f.»
- gwint .3gwint .3
m.
(1) Impulsion, élan, ressort.
●(1872) ROU 75a. Je n'y puis atteindre, tr. «n'euz ket avoalc'h a vint ganein da lammet eno.» ●(1890) MOA 126b. Je n'y puis atteindre, tr. «n'euz ket a vint aoualc'h gan-en da lammet eno.»
(2) =
●(1958) BLBR 110/4. En doare-ze ar gwint a roe dibrad d'ar marh hag ar harr e leah beza dalhmat gwint-diwint a jome kompez (...) Laouig a zo dem war bouez-traoñ, gwint warnañ, heurtet gant e garr. (d'après Kannadig Landi Meurz-Here 1957)
(3) Pont war wint : pont-levis.
●(1894) BUZmornik 454. he dourell hag he bount var vint.
- gwint-diwintgwint-diwint
adj. Qui se lève et s'abaisse.
●(1958) BLBR 110/4. ar harr e leah beza dalhmat gwint-diwint a jome kompez. (d'après Kannadig Landi Meurz-Here 1957)
- gwintadeggwintadeg
f. –où Culbutes à plusieurs.
●(1942) VALLsup 45a. (Faire faire la) culbute, tr. «gwintadenn f., à plusieurs gwintadeg f.»
- gwintadenn
- gwintañ / gwintiñgwintañ / gwintiñ
v.
I. V. tr. d.
(1) Soulever, guinder.
●(1499) Ca 106b. Guintaff. g. guinder et gourren.
●(1659) SCger 65b. hausser, tr. «guinta.» ●(1732) GReg 481b. Guinder, élever en haut, tr. «Guïntal. pr. guïntet. Van[netois] guïntal. guïnteiñ.»
●(1877) BSA 233. En eur boueza oberou santes Anna, e velimp ne d'int ket scanv, guinta a rint balansou an Aotrou Doue.
●(1931) VALL 703b. Soulever ; en basculant ou à l'aide d'une machine, tr. «gwinta.»
(2) (sport) Gwintañ (d'an traoñ) : Soulever (qqn) pour le faire tomber à la lutte.
●(1838-1866) PRO.tj 148. Er gourennou, me a vouinte pautret.
●(1919) KZVr 356 - 28/12/19. gwintra, tr. «renverser.»
►sens fig. Renverser (loi, etc.).
●(1919) FHAB Gouere 27. n'e ket lavaret ne wintrfe ket d'an traou al lezennou savet ken stank a-eneb. ●(1919) FHAB Kerzu 161. Kement-man a ziskouez pegen divergont eo bet gwintret d'an traou o hunvreou !
(3) Gwintañ lemmen : sauter.
●(1909) KTLR 4. Var he phen ar c'houanen a vinte lemmen.
(4) Jeter violemment, balancer.
●(1907) VBFV.bf 29b. guintein, v. a., tr. «lancer, jeter avec violence.» ●(1918) LILH 09 a viz Here. Trouz erbet meit bourboutereh 15 aerlestr é monet, ihuél, ihuél, trema pratel en argad de chervij de zeulagad d'er péhieu kanon e huint en Ankeu beta 5 pé 6 lèu é mesk er ré en des degaset ar er bed er brezél spontus ha méhus-men... ●(1934) BRUS 138. Jeter des pierres à, tr. «guintein mein get.»
(5) Lancer, projeter, essorer, dresser.
●(1906) KANngalon Mezheven 137. An tour ’n em zistage splam var an oabl glaz, hag a vinte varzu an env he groaz kaer alaouret. ●(1906) BOBL Genver-C’hwevrer (d’après KBSA 180). En eur par berr, setu eun iliz en he sav, o winta beg he zour betek an oabl. ●(1942) DHKN 88. Arnonn ean ha guintein ur speg hir ha pintek, e goéhas ’tal me zreid.
(6) Culbuter (des filles).
●(1886) SBI I 52. Guintra merc'hed, tr. «Renverser des filles sur le dos.» ●(18--) SBI II 94. madam Lez-hi-gouintra a lerer deuz he wreg, tr. «madame Se-laisse-jeter-bas est le nom qu'on donne à sa femme.»
(7) Basculer.
●(1907) AVKA 316. Un ael d'an Aotro a diskennas deus an env, a dostaas deus gôloen ar be, a wintras anezhi a goste.
II. V. intr.
(1) Gwintañ kuit : sauter en l'air.
●(1923) ADML 62. ne skoent ket atao dres gant ho mailh hag ar greun a vinte kuit.
(2) Sauter (dans qqc.).
●(1866) FHB 92/320a. Guinta 'ra en eul lam en unan ar malikinou.
●(1911) BUAZperrot 105. Hon ene a zo eur c'hastell krenv (...) mevellien (...) an drouk-spered a c'hed an dro da goueza var eur riboul distank bennak, da vinta dreizi ebarz.
(3) Monter (sur).
●(1908) FHAB Gwengolo 266. gwint buhan var ar voger. ●(1935) LZBl Du/Kerzu 210. an Tad a c'hellas gwintal war ar skourn kalet.
(4) Gwintañ en e sav : se lever, se dresser.
●(1935) LZBl Du/Kerzu 278. An Tad a wint en e zav.
(5) Regimber.
●(c.1718) CHal.ms iii. Il regimbe contre l'epron, si c'est un cheual, tr. «gueintein ara doh er guentr'.»
●(1907) VBFV.bf 29b. guintein, v. n., tr. «ruer.»
(6) Chavirer.
●(1907) VBFV.bf 29b. guintein, v. n., tr. «chavirer.»
(7) =
●(1883) MIL 213. birou skanv a vinte en ear evel plun ampoezounet.
(8) Se cabrer.
●(1931) VALL 88b. Cabrer (se), tr. «gwinta.»
III. V. pron. réfl. En em wintañ.
(1) S'installer en haut de qqc., monter (sur qqc.).
●(1866) LZBt Gouere 159. o stalian hon tronsado (pakajo) war lein hon c'hirri, hag ouz en em wintran ni hon-unan c'hoaz hueloc'h war-n-he.
(2) Se hausser.
●(1906) KANngalon Gwengolo 207. Ha var beg he voutou ler tacher gros, ec'h en em vinte en dra c'helle.
- gwinteizgwinteiz
adj.
I. Levis.
●(1732) GReg 570b. Levis, qui peut se lever, & se baisser, tr. «guïnteyz.»
II. Porzh-gwinteiz.
(1) Pont-levis.
●(1732) GReg 571a. Pont levis, tr. «porz guïnteyz. p. perzyer-guïnteyz.»
(2) Herse sarrasine, sarrasine.
●(1732) GReg 492a. Herse sarrasine, contre-porte suspenduë, tr. «Porz-guïnteyz. p. perzyer-guïnteyz.»
- gwinteiz-puñsgwinteiz-puñs
m. Bascule à puiser.
●(1732) GReg 168a. Cigogne, ou, bacule, machine pour puiser de l'eau d'un puits, tr. «Guynteiz-punçz. p. guynteizou-punçz.»
- gwintell
- gwintellerez
- gwinter
- gwinterellgwinterell
f. –où
(1) (?) Lacet pour chasser ; ressort (?).
●(1744) L’Arm 428a. Chaussetrape de passage, tr. «Gùinteræll. f.»
●(1849) LLB 201-202. er huinterel ged her / E saw a plomb d’el lué hag el las en hum cherr. ●(1878) BAY 14. guinterel, tr. «lacet.»
●(1907) VBFV.bf 29b. guinterel, f. pl. leu, tr. «verge d’un piège, ressort d’un lacs.»
(2) (milit.) Trébuchet, catapulte.
●(1925) DIHU genver 252. Huezek guinterel vras e oè geton er huéh-men.
- gwinterellañ
- gwinterezgwinterez
f. Dor-winterez : porte de château-fort.
●(1931) VALL 359a. Herse (…) porte de château fort, tr. «dor-winterez f.»
- gwinterez-puñs
- gwinteris .1
- gwinteris .2gwinteris .2
m. –où Bascule à puiser.
●(1732) GReg 168a. Cigogne, ou, bacule, machine pour puiser de l'eau d'un puits, tr. «guynteriçz. p. guynteriçsou.»
- gwintetgwintet
adj.
(1)
●(1942) DADO 17. E-barz korn ar pres, am eus ivez kavet eur voutailhad hini-dous graet gant ili-dant... hag am eus, evel just, gwintet ar voutailh…
(2)
●(1954) VAZA 167. Ha bez’ veze amañ ha du-hont pezhioù pikoloù reier gwintet bern war vern, gwisket gant spoe ken tev, ken lufr ha voulouzenn ur vantell roue.
(3) sens fig. Bezañ gwintet : être fier, hautain.
●(1908) KMAF 31. neuze ne oas ket gwintet evel breman.
- gwintusgwintus
adj. Pont gwintus : pont-levis.
●(1732) GReg 571a. Pont levis, tr. «Van[netois] pont guïntus. p. pontéu guïntus.»
- gwinusgwinus
adj.
(1) Qui produit du vin.
●(1732) GReg 961b. Païs plein de vin, tr. «Bro guïnus.»
●(1931) VALL 784a. (pays) qui produit du vin, (année) favorable au vin, tr. «gwinus.»
(2) Abondant en vin.
●(c.1500) Cb 105b. [guin] Jtem vinolentus / ta / tum. ga. plain de vins. b. guinus / pe mezier. ●Jnde merosus / a / um. g. plain de vin. b. guinus.
●(1732) GReg 961b. Cette année est abondante en vin, tr. «Ar bloaz-mâ a so guïnus bras.»
(3) Vineux.
●(1732) GReg 962a. Vineux, euse, tr. «Guïnus.»
- gwiñvalgwiñval
v. intr. Bouger, mouvoir.
●(1752) PEll 411. Gwingal, ne se dit gueres qu’en Léon & Treguer : ailleurs on dit Gwinwal, mouvoir, remuer, agiter, ébranler. ●412. Gwinval a la même signification que Gwingal.
- gwinvelgwinvel
m. (alimentation) Vin mêlé de miel.
●(1732) GReg 961b. Vin doux, mêlé de miel, ou de cassonnade, tr. «Guïn-vèl.»
- gwiñvergwiñver
m./f. –ed (zoologie) Écureuil.
I.
●(1464) Cms (d’après GMB 307). guicher, écurueil. ●(1499) Ca 105b. Guiufher. g. escureul. ●(1633) Nom 34b. Sciurus : escurieu : vr guicher.
●(1659) SCger 48a. ecurieu, tr. «guiber.» ●153a. guiber, tr. «ecurieu.» ●(1732) GReg 322a. Écureuil, petit animal sauvage, vif & leger, tr. «Guyber. p. guybered. guyufher. p. guyufhered. Van[netois] güiñver. p. güiñverëu.»
●(c.1825-1830) AJC 2209. eur has nac eur guinver. ●(1838) CGK 4. crapat en guis d'ar guinver. ●(1889) ISV 472. ar guic'her a gave dezhan e voa re a finv en he re [bugale].
●(1907) VBFV.fb 34a. écureuil, tr. «guinvér, m. (pl. ed).» ●(1910) EGBT 74. gwiber m., tr. «écureuil.» ●(1934) BRUS 248. Un écureuil tr. «ur guinvér –ed.» ●(1970) BHAF 48. evel eur wiver. ●(1982) PBLS 82. (Sant-Servez-Kallag) gwiñver, tr. «écureuil.»
II.
(1) Bezañ ker skañv hag ur gwiñver : être très léger et rapide.
●(1910) MAKE 21 E. Crocq. Ker skanv hag eur gwiber pe eur c'haz koad e pignas gant ar wezen kerez.
(2) Bezañ gae evel ur gwiñver : être très joyeux.
●(1985) PBBO 93 (Ku) Botoa. Sens précis souvent inconnu à Bothoa, «écureuil» à Saint-Gilles-Pligeaux; figure dans la comparaison : gae evel ur gwibered.
- gwiolañsgwiolañs
voir violoñs
- Gwion
- GwioulGwioul
hydronyme Guiol
●(1911) BUAZperrot 527. douara reas en aber Gwioul, e Breiz-Uhel, var dro ar bloaz 548.
- gwipgwip
m. –où Œil de la penture.
●(1732) GReg 472a. Grenouille, fer creux dans lequel le fer d'une porte tourne, tr. «Guypp. p. guyppou.»
- gwipadgwipad
m. (alimentation)
(1) Petit-lait.
●(1464) Cms (d’après GMB 307). Guypat, petit-lait. ●(1499) Ca 106b. Guipat vide in queusuez. l. hoc serum / ri.
●(c.1718) CHal.ms ii. petit lait, tr. «er scleran es el leah, deuren guimpat leah.» ●(1723) CHal 95. Guitot leah, tr. «clair de lait.» ●(1732) GReg 559a. Petit lait, ou clair de lait, ou lait clair, tr. «guympad. guypad. (Van[netois] guytot. guytot-leah. (Guympad est de la H[aute] Cor[nouaille].» ●(1744) L'Arm 212b. Clair de lait, tr. «Gùitott. m.» ●235a. Méguue, tr. «Gùitott : Gùitott-leah. m.» ●(1790) MG 212. ean e rei deoh crampoah ha qùin-pod guet hou ç'hani.
●(1876) TDE.BF 275a. Gwimpad, gwipad, s. m. C[ornouaille], tr. «Petit lait.»
●(1907) VBFV.fb 59a. petit lait, tr. «guitot, m. ; gwimpad, m.» ●(1910) EGBT 59. D'an hanv al labourerien a dor o sec'hed gant gwipad. ●(1913) HIVR 3. Leah, guitot, leah keijet get deur, chetu ou ivaj.
(2) Laezh gwipad : petit-lait.
●(1876) TDE.BF 275a. Gwipat, sorte d'adjectif. C[ornouaille] Leaz gwipat, petit-lait, lait aigri ou tourné.
(3) Bouillon de soupe.
●(1974) YABA 14.12. Ne garan ket e vè ur bochad daoulagad, ar er gwimpad. ●(1974) LIMO 14 décembre. Daoulagad ar er gwimpad, des yeux sur la soupe (gwimpad indique plus précisément le liquide de la soupe.
- GwipavazGwipavaz
n. de l. Guipavas.
●(1825-1830) AJC 2563. songal a ren nem vond mar tabchen guilpava. ●(18--) MILg 323-4. a be leac’h egile... Brud anezhan zo choaz / gant grac’hed koz Gouenou ha gant re Vipavaz. ●(1866) FHB 50/393b. so hanvet vikel e Guipavas. ●(1869) FHB 231/176a. Lois-Mari Kervennic, euz a Vipavas. ●247/298b. eat d’ar mission da C’huipavas. ●(1877) EKG I 111. hano persoun Guipavas, persoun Plabennec, kure Guilers, kure Ploumoger, kure Lanrivoare, etc... ●(1884) BUZmorvan 720. Tugdon en em dennaz e kostez Guipavas. ●(1890) MOA 21a. Guik-Pavas ; - Guipavas. ●(c. 1890) CFB 69b. Pegouls ec'h arruimp-ni e Guipavas ?
●(1905) ALMA 63. Gwipavaz. ●(1907) MVET 15. parrez Gwipavas. ●(1911) BUAZmadeg 710. Sant Tugdon euz kostez Guipavaz. ●(1923) FHAB Gwengolo 9/333. Epad teir zizun e talc'hjont penn d'ar jeneral Canclaux, kanna a rejont anezan, end-eeun, e kichenik Guipavas, met goude emgann Kergidu, e Plougoulm, ar Vretoned a fallgalonas hag a blegas dirag an Dispac'herien.
- Gwipavaziz
- GwiproñvelGwiproñvel
n. de l. Guipronvel.
●(1890) MOA 21a. Guipronvel.
●(1904) KANngalon Du 261. E Goeled-Leon ez euz brema eur vanden laeroun ilizou ha n'o deuz ean ebed. Enn eur miz pe var dro o deuz laeret ilizou Gouesnou, Guilers, Lokournan, Milizac, Vourc'h-Ven, Guipronvel, Guitalmeze, Kerber-Brest, Recouranz-Brest, Loc-Maria Plouzane, Sant-Sebastian e Loc-Maria, hag Itroun Varia Trezian e Plouarzel.
- gwir .1gwir .1
adj.
I. Attr./Épith.
A. Vrai.
(1) (en plt de qqn) Vrai.
(2) (en plt de qqc.) Vrai.
●(1659) SCger 126a. vray, tr. «guir.»
●(1869) SAG 234. bizkoaz n’oc’h-euz lavaret netra guiroc’h. ●(1872) ROU 108b. Ce n’est pas vraisemblable, tr. «Neket doareed da veza gwir.»
●(1910) FHAB Gwengolo 257. en diche gwelet difazi pegen gwir e oa komzou sant Aogustin.
(3) Gwir eo : c’est vrai.
●(1925) SATR 8. N’oc’h ken yaouank, Mona gwir eo ; koulskoude, c’houi ’zo iskuit c’hoaz.
B. [avant le subst. + lénition]
●(14--) Jer.ms 205. Avoultr vyll rybaot lazr / Ac evel se en compsou cazr / Da guyr Impalazr hep azrec, tr. « Vil bâtard, ribaud voleur, / Sont-ce là de belles paroles / (A adresser) à un véritable empereur, sans regret ? »
●(1862) JKS 39. dre drec’hi he wall-ioulou eo e teu ann den da veza eur gwir vanac’h. ●93. Ann hini a vev er gwir beoc’h ne ziskred war nep den.
●(1908) FHAB Here 308. n’int ket gwir laeron, deskerrien marteze.
C. [après le subst.] Véritable.
●(1505) Vc 11. promecza guyr an tad hep mar, tr. «Vrai promesse du Père, sans aucun doute.»
●(1902) PIGO i 106. Neuze e welaz e vreur-kaer en e stumm gwir (...) an Ankou e-unan. ●(1945) DWCZ 32. oc’h embann keleier gwir, keleier hanter-wir ha zoken keleier na vez netra wir anezo.
D.
(1) Ma ve gwir a lavarfec’h ! : puissiez-vous dire vrai !
●(1869) SAG 278. Ma ve guir a lavarfac’h, Maturin ! ●(1872) ROU 53. Ma ve guir a livirit !
(2) Dont da wir, da vezañ gwir : se réaliser, devenir réalité.
●(1861) BSJ 262. hag é bromess ne za quet hoah de vout gùir. ●(1882) BAR 123. deuet eo da vuir ar pez en devoe lavaret an Aotrou Doue. ●(1889) SFA 38. oa deuet he c’her da vir. ●(1894) BUZmornik 435. ken na zeui da vir ar pez am euz diskleriet.
●(1904) SKRS i 212. He gomzou a deuas da vir. ●(1907) KANngalon Gouere 438. Nag a vech e velomp en dro deomp a istor-ze o tont da vir ! ●(1907) AVKA 3. abalamour n’et eus ket kredet ma c’homzo hag a deuio da wir en ho c’houlz. ●52. Setu ma teue da wir lavar Izaï. ●(1911) BUAZperrot 131-132. profesiou (…) hag a welomp o tont da wir gant an amzer. ●173. Tri bloaz goude e welet al lavar-ze dija o tont da wir. ●(1934) PONT 25. Lod eus he c’homzou ne zalejont ket evit dont da wir. ●(1939) MGGD 54. lakaat huñvreou ar roue da zont da wir.
(3) En em gavout da wir : se réaliser, devenir réalité.
●(1882) BAR 58 & 122. rag kement a zo bet lavaret dehoc’h aberz Doue en em gavo da vuir.
(4) Kavout e wir : se réaliser, devenir réalité.
●(1861) BSJ 249. Ol er profætieu brudet ar-n-an e ya de gavèt ou gùir. ●252. é ma deit er profæti-men de vout gùit : Ne dorrehet quet me isquern. Cavet hi doé a bêl-quênt hi gùir én oén daibret de Basq.
(5) Degas da wir : réaliser.
●(1880) SAB 95. seveni, digass da vir e kever an dud keiz ar bromessa grêt dezo. ●(1888) SAQ i 314. fall da zevenoud, da zigas ho ger da vir.
●(1934) PONT 29. Hag ar gourdrouzou n’int ket, eus e berz, spountaillou bugale na koumoul avel. O digas a ra da wir hervez e c’hoant.
II. Adv.
A. =
●(1530) Pm 179. Heman en tensor enoret / Nep a mir guir ne pirill quet, tr. «Ceci est le trésor honoré, / (Tel) que quiconque conserve fidèlement ne périt point.»
B. Loc. adv.
(1) Evit gwir lavarout : pour dire vrai.
●(c.1785) VO 75. hac eit guir larét. ●(1790) MG 399. Rac, eit gùir laret, me hum istimai.
●(1856) VNA 167. A dire le vrai, tr. «Eit gùir larèt.»
(2) Evit gwir : en vérité.
●(1878) EKG ii 78. easoc’h oa ive, evit guir.
●(1910) MAKE 94. Hag, evit gwir, antronoz vintin e oe lezet gwad da zaout ar maner. ●(1911) BUAZperrot 188. labour denn evit gwir. ●(1961) LLMM 86/156. Evit gwir, e ouie an holl er gêriadenn e oa David gaezh den d’e vanne.
(3) Gwir pe c’haou : vrai ou faux.
●(1924) BILZbubr 39/868. pa vije eur c’hlemm enep hini pe hini eus ar bôtred, gwir pe c’haou, ar wialenn ac’h ê en-dro.
(4) Dre wir gaouded : du fond du cœur.
●(1650) Nlou 489. Dre guir gaudet dont santel de guelet, tr. «de venir le voir saintement du fond du cœur.»
(5) Da wir : en vrai, véritablement.
●(1903) MBJJ 148. Da wir, treuzi ’ra ar voger. ●(1908) PIGO ii 153. Da wir, Julig e oa hen e-unan.
(6) Gant gwir abeg : à juste titre, avec juste raison.
●(1862) JKS.lam 115. Mar teuont d’ho tamall gant gwir abek. ●(1866) FHB 69/132. Gant guir abeg e c’houzanvomp. ●(1866) SEV 229. Sant Jermen (…) a lavare gant gwir abek : Evel ma’z eo an alan eur merk anat (…).
●(1933) ALBR 80. Gant gwir abeg, en em unan ar bed kristen gant Bro Iverzon.
(7) Gant gwir varn : à juste titre.
●(1866) FHB 69/131b. Ret a oe senti, hag e leverjont etrezho : gant guir-varn eo e c’houzanvomp kement-ma, rak pec’het hor boa enep hor breur.
III.
(1) Ker (gwir, sur) ha ma'z eus pemp biz war ma dorn : assuré, très vrai.
●(1909) HBAL 30 (L) L. Helies. Ia, sur oun; ken sur a ma zeuz pemp biz var va dorn. ●(1920) FHAB Mae 337 (L) Y.-V. Perrot. Ker gwir eo, Jakou, ha ma'z eus pemp biz ouz va dourn ! ●(1923) FHAB 1922 – légérs changements de langue – Pièce inspirée de Molière, M. de Pourceaugnac)">AAKL 6 (L) Y.-V. Perrot. Ha gwir ? / Ker gwir ha ma 'z eus pemp biz war va dourn-me; gwelet a reoc'h ha fazia a ran. ●(1932) FHAB Du 461 (L) Y.-V. Perrot. Mat an dra-se a zo ker gwir ha ma'z eus pemp biz ouz va dorn. ●(1942) FHAB Gwengolo/Here 209 (L) H. Caouissin. Ya ! m'hen tou, ker gwir ha ma'z eus pemp biz ouz an dourn-se !
(2) Gwir evel an Aviel : voir Aviel.
(3) Gwir evel ar Bater : voir Pater.
- gwir .2gwir .2
m. –ioù
I.
(1) Vérité.
●(1732) GReg 263b. Demêler le vrai d'avec le faux, tr. «Diffaranti ar güir diouc'h ar gaou.»
(2) Kaout gwir : avoir le droit.
●(1732) GReg 968a. Avoir voix en chapitre, tr. «Cahout guïr da rei e voüez.»
●(1846) DGG 142. pa douomp dirac justiç pe dirac tud pere o deus guir d'hon lacaat wat hon lê. ●(1870) FHB 263/10a. diskleriet gant ar re ho deus gwir d'ho rei da anaout. ●(1893) IAI 175. enn tu all d'ar pez o doa gwir da gaout.
●(1914) KANNgwital 145/491. eur maread a gred o deuz guir da veza e peb tra par an eil hag egile. ●(1925) BUAZmadeg 206. rei da bep hini ar pez en deuz guir da gaout. ●450. Ar gristenien o deuz gwir da gaout perz e promesaou ar Verc'hez. ●(1949) KROB 10/1. ar gopr en deus gwir da gaout.
(5) D'ar gwir : au vrai.
●(1659) SCger 126a. sçauoir au vray, tr. «gouzout d'ar guir.»
II. (domaine du droit)
(1) Droit (en général).
●(14--) Jer.ms 55. Pan sentis a enep guyr rehyr ouz drouc pryent, tr. «Quand j'ai obéi contre la justice trop longtemps à un ordre mauvais.» ●(1499) Ca 89a. [fur] Jtem iuris peritus / ta / tum. g. saigez de droit. b. fur en guir. ●106b. Guir g droit. ●(1557) B I 496. eguit ma guir ez eu hir martires rac maz ten fres (variante : tenfres) proces an heresy, tr. «et pour ma cause, elle souffre un long martyre ; car on la met en jugement pour sa foi.»
●(1659) SCger 46a. le droit, tr. «ar guir.»
●(1856) VNA 198. contre toute justice, tr. «inemb d'er gùir ha ræson.»
●(1911) SKRS II 179. troka he wiriou a bab hena ouz ar blijadur da zibri eur pladad legumach.
(2) Gwir war udb. : droit sur qqc.
●(1898) CDFi 09 avril 1c. da grenvaat gwir ar perc'henn war an traou a zo d'ezhan.
(3) Dre wir : par droit.
●(1907) KANngalon Ebrel 380. an ti-ze 'zo d'an Iliz dre vir. ●(1907) KANngalon Gouere 447. Tinzor an Oferen ne dalvez ket d'an anaoun dre vir. ●(1911) BUAZperrot 80. E bro Israël, dre wir ar c'hrouadur a oa d'ar vamm da zevel betek e bemp bloaz.
(4) (religion) Gwir an Iliz : droit canon.
●(1732) GReg 133b. Droit Canon, tr. «Güir an Iliz. güir reol an Ilis.»
(5) Coutume.
●(1732) GReg 228a. Coutume, droit particulier qu'on leve en plusieurs endroits aux jours de foires, d'assemblées pour l'entretien des ponts, des passages, &c., tr. «guïr.»
(6) Sevel ar gwir : lever la coutume.
●(1732) GReg 228a-b. Lever la coûtume, tr. «sevel ar guïr.»
(7) Gwir ha font : Fonds et droit.
●(1890) MOA 226a. Fonds et droits, tr. «guir ha fount.»
●(1926) FHAB Mezheven 227. kuzulierien ti ar Prefed (…) a zisklerias er bloavez 1817 e oa bet roet ar chapel gwir ha fond da iliz Kerfeunteun. ●(1967) BAHE 52/17. Moarvat e oant kleuzioù savet gant ar gwiraer diwar goust ar foñcher d'ar mare ma oa madoù gwir ha font.
(8) E gwir hag e font : fonds et droits.
●(1849) GBI II 294. Talvoudèges pewar mill skoed 'm boa bet / En gwir hag en fond gant ma fried, tr. «J'eus la valeur de quatre mille écus, / Fonds et droits, avec ma femme.»
(9) [plur.] Les droits afférents.
●(1732) GReg 43a-b. Il a eu pour partage la maison principale avec toutes ses appartenances, tr. «Evit e lod èn deus bet ar peñlec’h gand e oll virou.»
(10) Enep gwir : contre le droit.
●(1907) KANngalon Genver 311. lamet digant ho ferc’hen ha roet enep guir, dre eul laeronsi patant hag euzuz, d’ar gommun pe d’an ti kear.
(11) Sevel ur gwir : lever une taxe.
●(1847) FVR 220. Ar c’hustum a oa ur gwir pehini a zavet er marc’hajou. ●Ann taillo, a oa gwiriou pere a zavet diwar bep seurt traou.
- gwir wellañgwir wellañ
adv.
(1) Bezañ gwir wellañ o =
●(1879) BMN 172. E creiz ma oa guir vella o labourat evit silvidigez an eneou. ●(1869) HTC 12. Epad m'edont guir vella o labourat. ●141. P'edont guir vella oc'h en em ganna. ●(1894) BUZmornik 479. a greiz m'edo guir vella o pedi. ●(18--) MILg 209. Pa édo guir vella en é vro.
(2) En e wir wellañ = a-zevri, da vat.
●(1866) FHB 53/5b. A greiz m'edo en he guir vella.
●(1923) FHAB Du 433. A greiz m'edont en o gwir wella oc'h ober hent. ●(1926) FHAB Genver 28. a greiz m'edo evelse, en e wir wella, gand e ardou, ar c'hanfart all a zigouezas. ●(1928) FHAB Mezheven 215. Dres, p'edo o kerzet, en e wir wella, setu ma wel eur c'had o vont eus a dre e dreid. ●(1929) FHAB Mae 175. Breman ez eus 1.400 vloaz, endra m'edo ar Zaozon, en o gwir wella, o waska ar Vretoned.
(3) Ober e wir wellañ : faire tout son possible, faire au mieux de ses capacités.
●(1949) LLMM 17/28. Va gwir wellañ a rin. ●(1950) LLMM 23/26. E wir wellañ a raio, emezañ...
(4) En e wir wellañ : dans la force de l'âge, en plein possession de ses moyens, au top de sa forme.
●(1923) FHAB Gouere 242. Daou ugent vloaz ! eo oad an den en e wir wella. ●(1932) FHAB Kerzu 493. Sebastian ar Balp – hag a oa en e wir wella, 30 vloaz, – ma ne vije ket bet lazet, dre drubarderez, evel ma voe, en divije, da gredi eo, torret he ereou d'hor Breiz. ●(1934) FHAB Mezheven 260. Yer hag a zo en o gwir wella p'o lazer ha nann yer hanter glanv pe varo dre glenved. ●(1934) FHAB Gouere 276. stumm eur vaouez eta hag a zo c'hoaz en he gwir wella, e kreiz he nerz hag he gened. ●(1935) FHAB Ebrel 177. War gorf ar stourmer kalonek, diskaret, en e wir wella, d'e bevar bloaz ha tregont.
(5) En e wir wellañ : à sa meilleur époque, à son apogée, en pleine maturité, prospérité.
●(1927) FHAB Gouere 133. p'edo pardon ar Seiz Sant en e wir wella, da lavaret eo breman ez eus pemp kant vloaz. ●(1929) FHAB Mae 162. P'edo Breiz en he gwir wella, distag a-grenn diouz ar rouanteleziou all, ha ker mestrez en he zi ha roue Pariz en e hini.
(6) Ar gwir wellañ =
●(18--) SAQ I 161. E kreiz ar guir vella plijadur, setu hoc'h en em ziskuez eun dorn mysterius.
(6) C'hoari d'ar wir wellañ = (?) bezañ an hini gwellañ (?).
●(1955) STBJ 172. e c'hoariemp adarre d'ar wir-wella.
(7) E gwir wellañ =
●(1847) BDJ 24. Mes a greiz ma hedo tad Samha e gur-welha.
- gwir-dreist