Recherche 'd...' : 9629 mots trouvés
Page 191 : de druilhata (9501) à duaod (9550) :- druilhatadruilhata
v. tr. d. Manier par grosses quantités.
●(1962) EGRH I 73. druilhata v., tr. « manier par grosses quantités. »
- druilhebaddruilhebad
m. Gueux.
●(17--) FG II 22. evit va breür caër eur paöur quëas druillebad eo. ●71. mén en hem garg da digaçz aman ann druillebat. ●93. Assa... druillebat commancz a helles d’ha binigen. ●148. ques druillebat.
- druilhennekdruilhennek
adj. En piteux état.
●(1884) LZBt Meurzh 44. Ne gaviz nemet eur c'hoz hini [goetur], diroget ha druillennek ar goulou.
- druilhet .1
- druilhet .2druilhet .2
adj.
(1) Pilé.
●(1904) FHAB Genver/C'hwevrer 211. druillet kreiz ar c'haillar.
(2) (en plt de qqn) Embrouillé.
●(1905) IVLD 81. Hag ar medisin, druillet gant kement a draou dishenvel euz ar pez en doa guelet beteg neuze, a lavaras : «Dont a rin c'hoaz.» ●(1925) BUAZmadeg 598. setu ma oue druillet eun nebeut spered ar zant.
(3) Crépu.
●(1912) FHAB Even 186. an den gwenn (...) a frote ar penn druilhet ze en eur zellet ous ar morian bihan.
(4) (Poils) embrouillés.
●(1913) FHAB C'hwevrer 37. e vleo hag e reun a ioa e liou ar boultren, ha druilhet evel ar stoup.
(5) (Blé) ergoté.
●(1927) GERI.Ern 123. druilhet, tr. «(blé) ergoté.»
- drujal / drujat / drujiñdrujal / drujat / drujiñ
v. intr.
(1) (en plt des animaux) Être en chaleur.
●(1849) LLB 1145. Hag a p'en dei d'hou seud ha saillal ha drunjein.
●(1904) DBFV 69. drujal, drujat, drunjein, v. n., tr. «être en chaleur.»
(2) (en plt de qqn) S'amuser.
●(c.1718) CHal.ms i. batifoler, tr. «drugeat.» ●(1732) GReg 74b. Badiner, faire le badin, tr. «Van[netois] drugeal. pr. druget.» ●(1744) L'Arm 24a. Badiner, tr. «Drugein ou Drugeale.» ●419a. Badinement, tr. «Eénn-unn drujale.»
●(1904) DBFV 69b. drujal, drujat, drunjein, v. n., tr. «être en jeu, folâtrer, badiner, s'amuser.» ●(1927) GERI.Ern 123. drujal v. n., tr. «Folâtrer, s'ébattre, s'amuser (de façon inconvenante).»
- drujatdrujat
voir drujal
- drujer
- drujerez
- drujerezh
- drujet
- drujiñdrujiñ
voir drujal
- drummdrumm
adj. Doux de caractère.
●(1924) NFLO. doux de caractère, tr. «an den-ze a zo drumm.»
- drus
- drusaatdrusaat
v.
I. V. tr. d.
(1) Graisser.
●(1905) DIHU 1/17. Bara, Eutru, e zou mat erhoalh de zébrein, mes pe vé un tam kig hoh eit en druat ne vé ket meit guel ?
(2) fam. Améliorer en quantité, en plt d'un repas.
●(1936) DIHU 296/29. Ha forh bouid n'ou dè ket. Neoah é vehè gellet druat ou fredeu brema ; 3.000 lur hon es én armerh ; met er hapitén ne ven ket ma vo dispignet ur blank anehè. Neoah é mant reit demb aveit guellad predeu er soudarded. ●(1939) KOLM 41. Reit en doè kemen de zruat pred er benijennerion.
(3) (agriculture) Engraisser, enrichir, fertiliser.
●(1854) PSA I 188. er hlouéhen mistérius-hont e zeli druhat en doar.
●(1907) BOBL 12 octobre 159/2f. an nitrat na zrua ket an douar, mez na dreuta ket anezan ken neubeud. ●(1914) DIHU 110/125. er melchon (…) e zrua en doar é léh en tretat. ●(1921) FHAB Eost 213. Penaoz drusaat an douar. – Kalz traou a zo mat evit drusaat an douar, araok pep tra-all, e ranker henvel an teil. ●(1982) LIMO 28 août. Bleù kounifled, plu klujar, N'int ket mad de zruad en douar. »
II. V. intr. (agriculture) Devenir plus abondant, en plt de céréales.
●(1849) LLB 357. Émber é huélehèt hou kerheg é trûat. ●(1869) EGB 212. Le blé devient plus gras, tr. «druaad a ra ann éd.»
●(1962) EGRH I 73. drusaat v., tr. « devenir plus gras, plus fertile. »
III. Drusaat e bironenn : voir pironenn.
- drustuilhdrustuilh
s. (ameublement) Banc à dossier dans le Cap-Sizun.
●(1984) ECDR 32. Mamm a oa chomet war bank an dustrilh da vomisañ. ●121. ul lamp Pigeon, kroget deus ur boentenn e penn an dustrilh. ●150. bank ar gwele kloz ha bank an dustrilh. ●(1988) TIEZ II 222. Le banc à dossier existe également : bank-kazeleg, bank-kein ou keinog ou encore bank-drustuilh vihan dans le Cap-Sizun, par opposition au bank-drustuilh dont le dossier ressemble fort à une véritable cloison sculptée montant jusqu'au plafond et comportant deux portes, l'une factice, l'autre ouvrant sur une petite armoire.
- Druz
- druz .1druz .1
adj.
I. Attr./Épith.
A.
(1) Gras.
●(1633) Nom 279b. Pingue, vnguinosum : ointeux : ius druz.
●(1856) VNA 90. Voulez-vous du gras ou du maigre ? tr. «Hani druz pé hani træd hou pou-hui ?» ●(1889) ISV 289. eur souben druz. ●(1895) FOV 236. léah dru ha magadus.
●(1931) GUBI 74. Souben dru ha bara chuen.
(2) (en plt d'animaux) Gras.
●(1867) FHB 148/348a. eun darn loened ken tuzum ha tra, loned druz, loned c'houezet.
●(1912) MMPM 96. Doue a ro dezo ho goulen hag a laka c'hweillet lard ha druz da gweza var an dachen.
II. par ext.
A. (en plt de liquides)
(1) (Coup) bien servi.
●(1955) STBJ 201. eur banne druz a hini kreñv.
(2) (Larmes) abondantes.
●(1855) TOB 5. Julien pleurait à chaudes larmes, tr. «Jul a skuille daero druz.»
(3) (Pluie) drue.
●(1925) KANNgwital 275/4. Eun tammik aillen a deuas da denvallât an amzer (...) ar voren a droas e glao puill ha druz.
B. (en plt de solides)
(1) (Terre) grasse, fertile.
●(1879) BMN 203. Ar blanten lakeat en douar drusa.
●(1923) ADML 50. An douar zo druz gant an deliou breïnet.
(2) Fertilisant.
●(18--) SAQ I 85. Kentelliet mad hen deuz he bark ; c'hoalet varnhan teil druz.
(3) (météorologie) Humide.
●(1909) KTLR 181. Mez ar c'houmoul a jome c'hoaz druz ha teo. ●(1935) ANTO 11. Daoust hag e teufe an amzer da veza druz ?
(4) Abondant.
●(1849) LLB 407. en dél e vou drûoh. ●883. freh dru ha gué kaer. ●914. ou freh e vou drûoh. ●(1866) FHB 56/26. Bete vrema, an ed en douar a so caer ; druz int ha doareet mad.
●(1902) PIGO I 27. 'mesk ar yeod dru. ●(1931) FHAB Ebrel 135. goloet eo (…) a zouar a zoug geot druz.
(5) (Poils) drus.
●(1909) FHAB Eost 231. gourrannou ken du ha ken drus hag e vleo. ●(1925) BILZ 105. dindan e ambrankou louet ha dru.
C. (en plt de nourriture) Abondant.
●1942) DADO 13. naon daonet am eus, ha m’eus aon bras ne vo ket gwall zru va merenn hizio.
D. (en plt de qqn)
(1) =
●(1847) BDJ 52-53. Paotred diramail ha paotred diskorpul, / Krogherïen drus ha paotred dioc'h an drul.
(2) =
●(1885) ARN 24. Femme (mariée), maîtresse de logis, mère, tr. «Gwammel. – N'e ket eur wammel dru, ce n'est pas une femme secourable.»
D. sens fig. Roustad druz : bonne raclée.
●(1867) FHB 141/292b. lammat gant-hân ha reï d'heân roustadou druz.
III. Adv.
(1) Grassement.
●(1889) ISV 483. ar prins (…) a baeas drus dezhan ar meuleudiou en doa laket var baper.
●(1939) DIHU 336/290. lojet mat ha maget druz.
(2) Dru.
●(1902) LZBg Genver 16. Ha ean e grog én é verh (...) hag e sko dru ar nehi.
(3) Abondamment.
●(1864) KLV 14. teila druz ann douar, ha raza anezhan. ●(1889) ISV 35. erc'h a gueze druz.
●(1902) PIGO I 160. An hini goz a ouele dru hag a zifronke.
IV. Druz ar peuriñ : voir peuriñ.
- druz .2
- druzadenndruzadenn
f. –où Touffe d'herbe grasse.
●(1974) TDBP III 205. Er park-se a zo (ez eus) peziou druzadennou, tr. « dans ce champ il y a de grandes « graissées » (endroits isolés fumés par les déjections des animaux et où l’herbe pousse plus drue qu’alentour) » ●(1997) HYZH 209/32a. Touffe druzadenn (T[regor]) pa gomzer eus ed pe c’heot.
- druzañdruzañ
v. tr. d.
(1) Graisser.
●(1876) TDE.BF 176a. Druza, v. a., tr. «Salir de graisse.»
●(1909) BROU 231. (Eusa) Graisser, tr. «Drúza.»
(2) Druzañ e galon : faire bonne chère.
●(1939) RIBA 7. Druamb hiziù hur haloneu.
(3) (agriculture) Amender.
●(1908) BOBL 15 août 190/3a. streva dour haô war an douar labour. Neuz netra gwelloc'h ive evit drua ar prajeier.
- druzded
- druzder
- druzennegezhdruzennegezh
f. –ioù
(1) (cuisine) Graisse (de rôti, de soupe, etc.), matière grasse.
●(1934) FHAB Mae 211. da c'houde e lakan eun tamm amann, pe c'hrêz, pe eun tamm druzunegez diwar ar zoubenn. ●(1958) BLBR 114/3. lipa an druzunegez.
(2) =
●(1847) MDM 225. troaz ha failhanz ann anevaled hag an dud, azamblez gand a bep seurt druzunegesiou all leun a loustoni.
- druzivi-druzivi-
voir drouzivi-
- druznidruzni
f.
(1) Graisse.
●(c.1718) CHal.ms iii. Cette femme a recouuré son embonpoint, tr. «er uoüés man cauet endes edes houah he zruni.»
(2) (agriculture) Fertilité, graisse de la terre.
●(1732) GReg 468a. Druzony. Van[netois] druhonny. durionny. druny, les mêmes mots se disent de la graisse de la terre.
- druzonidruzoni
f.
(1) Graisse.
●(1659) SCger 63b. graisse, tr. «druzoni.» ●145b. druzoni, tr. «graisse.» ●(17--) TE 123. ean e laquas er hiq én ur bilig hac en druoni én ur fust-aral.
●(1878) BAY 14. druhoni, tr. «verdeur, graisse.»
(2) (agriculture) Fertilité, graisse de la terre.
●(1710) IN I 249. ma tenn an druzoni eus an douar. ●(1732) GReg 468a. Druzony. Van[netois] druhonny. durionny. druny, les mêmes mots se disent de la graisse de la terre.
●(1844) LZBg 2l blezad-1añ lodenn 140-141. Ur vro dizolo-é, hemb coêd hag hemb druonné erbet ; daibret-é der séhour. ●(1847) FVR 200. traou hag a denn ho magadurez hag ho c'hreskadurez euz a zruzoni ann douar. ●(1857) LVH 109. en druoni ag en doar. ●(1869) HTC 24. ar gliz euz an eñv hag an druzoni euz an douar !
(3) Onctuosité.
●(1931) VALL 512a. Onctuosité, tr. «druzoni f.»
(4) sens fig. Abondance.
●(1857) LVH 208. Groeit ma vou carguet m'inéan ag en druhoni béniguet ag hou cræce.
- druzonienndruzonienn
f. (cuisine) Couche de graisse (sur un mets).
●(1906-1907) EVENnot 32. (Ar Veuzid) Bean zou eun druanien (a nasal) ivez er souben, tr. «couche de graisse.»
- DuDu
m.
(1) Novembre.
●(1899) BSEc xxxvii 149 / KRL 14. Here, Du ha Kerdu / A hanver ar miziou du, tr. «Octobre, Novembre et Décembre sont appelés les mois noirs.»
(2) Miz Du : mois de novembre.
●(1499) Ca 73a. Du / elese mis du. g. nouembre.
●(1659) SCger 84a. Nouembre, tr. «mis du.»
●(1877) BSA 213. D'ar bemp a viz du.
(3) local. Miz Du : mois de décembre.
●(1857) LVH 128. Mis du. Er 25, dé a Gannedigueah hur Salvér.
- du .1du .1
adj.
I. Attr./Épith.
A.
(1) Noir.
●(vBr) Vie St Paul Aurélien § 12, REC 5, 438 (DGVB 60a). proram ad litus detorquens, accedit ad quamdam rupem quam uicini proprio nomine dicunt amachdu, adhaerentem cuidam insulae quae et ipsa uocitatur mediona. tr. « le nain (ou le monstre) noir ».
●(1499) Ca 73a. Du. g. noir. ●(c. 1501) Lv 236/157. Guillaume deuezo basdu.
●(1659) SCger 83b. noir, tr. «du.» ●(1732) GReg 221a. Couleur noire, tr. «Liou du.»
(2) Obscur, sombre.
●(1844) DMB 6. Ghet déieu dû ha ré splann hur buhé !, tr. « De jours sombres et de jours clairs ! » ●(1849) LLB 568. un noz dû.
(3) Funeste.
●(1650) Nlou 569. An tan glaou en effaou à dezraouo, / Han douar sor hac an mor à deuoro, / Dan Ifern à bern en em cerno, / He perzet du à remuo, tr. Herve Bihan « Le feu de braise commencera aux cieux, / et il dévorera la terre desséchée et la mer ; / il s’enroulera en tas dans l’enfer, / dont il ébranlera la puissance funeste. »
B.
(1) Du-kel : très noir. cf. kel .1
●(1843) LZBg 1añ blezad-2l lodenn 11. é zeulegad dûquel. ●(1896) HIS 144. en héaul e zisko bout du-keul.
●(1907) BSPD I 40. Du-keul ha tihoél e oé. ●(1913) AVIE 333. en hiaul memb e zas de vout du-keul. ●(1921) GRSA 22. bout en doè gareu ha morhedeu ki, du kel, korv ul luhern ha lost ul léon. ●(1921) DIHU 118/228. hé mantel du kel. ●(1923) DIHU 139/196. hé fas du-kel, hemb tam buhé.
(2) Du-pok : très noir.
●(1913) NECH 3. izel ha du-pok. ●(1928) DIHU 199/16. E za de vout du-pok.
(3) Noz du-dall : nuit noire.
●(1879) ERNsup 150. noz du-dall e, il fait nuit noire, St-M[ayeux], Trév[érec], Lang[oat], Pleud[aniel].
●(1907) KORN [15]. Noz du-dall eo.
(4) Noz du-peg : nuit noire.
●(1961) LLMM 86/150. o tremen dre al lanneg pa veze diwezhat anezhi ha du-peg an noz.
C. Épith.
(1) Naon du : faim dévorante.
●(1872) ROU 81a. Faim dévorante, tr. «naoun du.»
●(1910) FHAB C'hwevrer 54. Eun deiz e krogas naon du e Sezar.
(2) Skorn-du : gel dur.
●(1870) FHB 271/73a. An erc'h, ar scorn du, ar reo a ra poan deomp.
●(1941) FHAB Meurzh/Ebrel 33. ar steriou oc'h hiboudi warlerc'h ar skorn du. ●(1955) STBJ 8. hag ar skorn du o ren a-wechou e-pad c'houec'h sizun. ●(1985) AMRZ 100. War ar skorn kaled-se, hag a ream skorn-du anezañ.
(3) Kasoni, droug du =
●(1884) FHB 11/87b. en deus kasouni du outho.
●(1904) KANNgwital 17/132. droug du enn'han.
(4) Mizioù du : mois de la fin de l'année.
●(1899) BSEc xxxvii 149 / KRL 14. Here, Du ha Kerdu / A hanver ar miziou du, tr. «Octobre, Novembre et Décembre sont appelés les mois noirs.»
(5) Bara du : pain noir.
●(1876) TDE.BF 434b. Eunn tamm bara du a oa eat gant-han.
(6) Eost-du : récolte du sarrazin.
●(1911) KANNgwital 106/72. pa vezo poent d'an eost du ! ●(1929) MKRN 17. Skourret eo ar freilhou da c'hortoz an eost du, tr. «les fléaux sont suspendus en attendant la récolte du blé noir.»
II. Adv.
A. [en apposition avec d'autres noms de couleur]
(1) Rous-du =
●(c.1718) CHal.ms i. alezan-bruslé, tr. «rous-du.»
(2) Brun-du =
●(1907) KANngalon Genver 302. ho liou brun-du.
B.
(1) Sellout du : regarder d'un œil noir.
●(1870) SBI I 206. Ma mestrès a oa eno a zelle ouz-in dû, tr. «Ma maîtresse était là, qui me regardait d'un œil noir.»
●(1965) BRUD 20/45. Aon am-boa na vefe deuet Yann da furchal ahanon e-pad an noz, rak gwall-du en-oa sellet ouzin. ●(1974) YABA 20.07. Mall eo (lenn : e) oè, rak Alban e sellè du !... ●16.11. En Aotrou e sellè du...
(2) Adv. intens. Très.
●(1879) ERNsup 152. paour-du, très pauvre T[ré]v[érec].
●(1905) BOBL 03 juin 37/2c. Paour du eo he zud. ●(1936) TKAL II 10. Lom a grogas da gana, met da gana fall-du.
(3) Fachañ du : se fâcher tout rouge, noircir de colère.
●(1906) GWEN 32. En dro-man, Ian An Hir a fachaz du.
III.
(1) Bezañ du e benn : avoir l’esprit sombre.
●(1877) EKG I 81 (L) L. Inisan. Ne ouzounn ket perak hoc'h ker seder ha kel laouen herrio, c'houi hag a ioa deac'h du ho penn ha rust evel eur bod spern. ●92. Hag an dra-ze eo a laka ken du ho penn ? ●301. Du ho fenn, glac'haret ho c'halon, ez eant a-dreuz varzu Sibiril. ●(1878) EKG II 3 (L) L. Inisan. Hon-unan oa du hor penn ha laosk an tamm ac'hanomp. ●113. Ma n'am beuz ket anezhi zoken, e vezo du va fenn en eur vont varzu Berven.
●(1910) MAKE 84 E. Crocq. Mes an abardaez-man eo du va fenn. ●(1935) ANTO 100 (T) *Paotr Juluen. Reut o diouhar outo, ar besketaerien gaez, / A gerze, du o fenn, hag int holl tremen faez.
(2) Bezañ du e dal : être mis en difficulté, être de mauvaise humeur.
●(1874) FHB 482/95b (L) *Dom Lan. Teo he benn ha du e dal, liou an nec'hamant varnez-han, Per a ia varzu ar gear. ●(18--) SAQ I 335 (L) J. Quéré. Menec'h, soeurzet, tud devot, ral e ve du ho zal... ●(18--) SAQ II 71 (L) J. Quéré. Mouzet eo Iannik ha dud e dal.
(3) Bezañ du e zremm : être mis en difficulté, être de mauvaise humeur. Cf. bezañ teñval e benn.
(1902) PIGO I 209 (T) E. ar Moal. An otro a zirollaz adarre da c'hoarzin, mez an dimezel a oa deut du he zremm.
(4) Bezañ na du na gwenn : ne pas avoir de sens précis.
●(1877) EKG II 36 (L) L. Inisan. Ne reant nemed goulen an hent da vont euz ar bourg-man da eur bourg-all, euz an eil kear d'eben, ha traou-all divar nij er c'his-se ne oant na du na guenn.
(5) Reiñ da grediñ du e-lec'h gwenn : faire croire qq chose aisément.
●(1911) FHAB Genver 2 *Fañch. Eaz eo rei da gredi d'ezo du e leac'h gwenn, pe o lakaat da welet marc'h eleac'h merienen.
(6) Kregiñ du : ne pas y aller de main morte.
●(1857) CBF 55 (L). Kregi du a reont ann eil enn egile, tr. Troude/Milin «ils n'y vont pas de main morte.» ●83. e rankot labourat start ha kregi du, tr. Troude/Milin «il vous faudra travailler ferme et mordre à l'ouvrage.» ●(1868) FHB 160/30b. Guelet a rit e crogue du, hag a dra zur, ar Zaozon hag an Hollanded a dlie c’hoarzin melen pa velent lestrig Ian Bart. ●(1889) ISV 315 (L) G. Morvan. En eur bloavez e leverer ec'h aloubaz evelse nao lestr brezel ha c'huec'h cant deg ha triugent lestr marc'hadour. Guelet a rit e croge du, hag a dra zur, ar Zaozon hag an Hollanted a dlie c'hoarzin melen pa velent... ●(1890) MOA 265 (L). Il travaille ferme, tr. J. Moal «kregi du a ra el labour.»
●(1912) MMKE 163 (Ku) F. Kadored. Ar big, krog du ’n o skouarn. ●(1942) VALLsup 63. Empoigner, fortement, comme pour se battre, tr. F. Vallée «kregi du en.»
(7) Bezañ du gant an naon : avoir très faim.
●(1925) BUAZmadeg 801 (L) Y.-M. Madec. Ne ve ket re kant tam evel hennez etrezomp, rak ni zo du gant an naoun.
(8) Gwiskañ botoù ront ar c'hi du : voir ki.
(9) Bezañ du e zent gant an naon : voir dent.
(10) Krog ar c'hi du en ub. : voir ki.
(11) Ober mourrennoù du : voir mourrenn.
(12) Du evel an noz : voir noz.
(13) Du evel revr ar billig : voir pillig.
(14) Du evel en ur pod : voir pod.
(15) Du evel pod-houarn Mari-Job : voir pod-houarn.
(16) Du evel askell ar vran : voir bran.
(17) Du evel pluñv ar vran : voir bran.
(18) Du evel un tad bran : voir bran.
(19) Du evel ar glaou : voir glaou.
(20) Du evel ur glaouer : voir glaouer.
(21) Du evel sac'h ur glaouaer : voir sac'h.
(22) Du evel en ur sac'h : voir sac'h.
(23) Du evel ar sac'h : voir sac'h.
(24) Du evel ur morilhon : voir morilhon.
(25) Du evel ar pec'hed : voir pec'hed.
(26) Du evel ar mouar : voir mouar.
(27) Du evel ur siminal : voir siminal.
(28) Du evel huzil ar siminal : voir huzil.
(29) Du evel foñs ar siminal : voir siminal.
(30) Du evel ur goz : voir goz.
(31) Du evel ur born pikez : voir pikez.
(32) Du evel dour-derv : voir dour-derv.
(33) Du evel peg : voir peg.
- du .2
- du-hontdu-hont
adv.
I. Là-bas.
●(1849) LLB 446. Kleu e hrer pel duhont er gurun é tarhein. ●1413. Er gevr hag en devend duhont é vegelat. ●(1877) EKG I 67. ne veles-te ket du-hont eur bodad guez ? ●(1878) EKG II 182. ha ne velit-hu ket du-hount e kreiz ar park ? ●(1889) ISV 438. setu-hi duhont.
●(1933) OALD 45/208. Ar roue hag e ambrougaden a zo chomet, du-hont en eun heolien.
►[au dimin.] Duhontik : là-bas, pas très loin.
●(1905) LZBg Meurzh 67. Duhontik enta é.
►[au dimin. plur.] Duhontigoù : là-bas, pas très loin.
●(1909) DIHU 47/266. Me zou oeit de huélet più oé duhontigeu. ●(1913) DIHU 92/217. E oé duhontigeu, ér gér, doh me gortoz.
►[au plur.] Duhontoù : là-bas, très loin.
●(1912) MMPM 29. Diountou var an aod e moa savet eul lochennik gant plaïnch. ●69. mont a ran da vanac'h diountou en tu all d'ar Mans. ●93. Me vel diounthou en eur ïalc'h eur guchen peziou hugent real. ●(1924) NFLO. là-bas. du-hontou (Bas-Léon), là-bas très éloigné. ●(1949) KROB 20/17. emaint duhontou.
II. Loc. adv.
(1) Du-hont ha du-mañ : çà et là.
●(1790) MG 9. colerein e rér duhont ha du-men : arlerh é ta en tabut. ●147. de ridêq du-hont ha du-men guet ou assortemant. ●(1790) Ismar 152. ne rant meit ridêq duhont ha dumen.
●(1831) RDU 148. Lezel hun speret de strêhuein, de monet duhont ha dumen. ●(1856) VNA 166. cet argent que vous avez dépensé çà et là mal à propos, tr. «en argand-hont e hoès dispignet dibropos duhont ha dumen.»
●(1912) BUEV 32. taulet ha stuhellet du-hont ha du-men. ●(1932) BRTG 69. difranjal dumen ha duhont. ●(1939) RIBA 113. Duhont ha duman, é vezè kleuet brunelleu.
(2) Du-mañ du-hont : çà et là.
●(1876) BJM 211. labourat duma-duhont evit silvidighez an eneou. ●(1877) BSA 122. taolet du-ma, du-hont. ●(1882) BAR 43. ebat eo gantho mont du-ma du-hont da glevet ha da velet ar pez a dremen er bed. ●220. bressa ha drailla eur maread pedenou gant eur speret o redek du-ma du-hont.
●(1973) AMED 31. Mez atao man duman-dern.
(3) Du-mañ ha du-hont : çà et là.
●(c.1718) CHal.ms i. aller ça et la, tr. «monet du man ha duhont, a coup ahont, a coup aman.»
●(1870) FHB 262/7b. eun antercant denved treud touzet ber ha skignet du ma ha du hont var ar peurvan voutin.
●(1903) MBJJ 101. Ar vein a ruilhe a zo berniet digompez du-man ha du-hont. ●(1904) BSAB 6. kaset da brezek du-man ha du-hont. ●(1917) LZBt Gouere 23. fuketal 're duman ha duhont evit klask ar re glanv.
(4) Amañ ha du-hont : ici et là.
●(1902) TMJG 348. skeud an torgosso derw 'n ho za aman ha duhont war ar c'hleuïo. ●(1919) LZBt Du 7. c'houezan tan aman ha du-hont.
(5) Dre zu-mañ : par chez nous.
●(1877) EKG I 89. ar Miliner ne ket bet dre zu-man pell-zo o portezat.
- du-mañdu-mañ
adv.
I. spat.
(1) Ici.
●(1868) KTB.ms 14 p 31. Duman a zo un otro koant en hent.
(2) Chez moi, dans mon pays.
●(1955) VBRU 173. ur ramz treut-kagn, un diskrouger andouilh, hervez ma lavarer du-mañ.
(3) Chez moi, à la maison.
●(1836) FLF 3. Deut dumâ varc'hoas d'ho meren. ●(1857) CBF 82. C'hoant dont da vevel braz hoc'h eus hu du-man ? tr. «Voulez-vous venir comme premier garçon chez moi ?»
●(1902) PIGO I 122. Deuz du-man, disul da noz.
II. temp. War zu-mañ adv. (?) Environ (?).
●(c.1656) VEach 75. hac euel ma'ch / inuocquas gant deuocion an itron Santes / Anna euoé quement soulaget ha frealset / n'en deueus santet à pauoé seiz-bloaz / varzuma, na poan, nac incomodité er bet. ●(1688) DOctrinal 68. An dispensatoret eux à tensoriou hon Salver, pere eo ar Pabet, ho deues en em efforcet, evel dre un avy Santel, à pevar-c'hant bloas so, varzuma da concedy Graçou, Privilegou, hac Indulgençou bras, da nep à deü d'en em anrolly, ha d'en em acquitta heruez é gallout ebars é Breuzriez ar Chapelet, pere à discuezin var lerc'h, evit dre an aznaou deguez à ur mat quer bras-se, ma deüot muy ase d'en em impligea, ha d'en em exercy en Devotion caëzr-se.
- du-mañ (ha) du-hontdu-mañ (ha) du-hont
adv. ça et là.
●(1882) BAR 220. bressa ha drailla eur maread pedenou gant eur speret o redek du-ma du-hont. ●(1896) LZBt Mae 38. o hont du-ma hag o hont duhont.
●(1903) MBJJ 101. Ar vein a ruilhe a zo berniet digompez du-man ha du-hont. ●(1907) LZBt Genver 11. o deuz zavet parroujo duma-duont.
- du-mañ du-sedu-mañ du-se
adv. ça et là.
●(1915) HBPR 242. An aotrou Le Mintier, a iea du-ma, du-ze, da glask sikour evitho.
- du-se
- duaatduaat
v.
I. V. intr.
(1) Prendre une couleur plus noire.
●(1910) MBJL 70. Ha dre mac’h eomp war rôk, e teuont [an tier] da duaat. ●(1927) GERI.Ern 124. duaat, tr. «devenir noir.» ●(1962) EGRH I 73. duaat v., tr. « devenir plus noir. »
(2) (météorologie) S’assombrir.
●(1849) LLBg i 33. En amzer e zûa.
II. V. tr. d.
(1) Noircir.
●(c.1500) Cb 73b. [duaff] g. commancer a noircir. b. dezrou duhat. ●(c.1500) Cb [teffalhat]. g. ou ennoircir. b. duhat.
●(1744) L’Arm 253b. Noircir, tr. «Dúatt.»
●(1927) GERI.Ern 124. duaat, tr. «rendre noir.» ●(1962) EGRH I 73. duaat v., tr. « rendre plus noir. »
(2) sens fig. Noircir (qqn).
●(1710) IN I 281-282. Lacat unan da goueza, duaat eguile, picat un all, hegal ouz ur foll, quementse ne deo nemet ur boufonerez.
- duac'hduac'h
voir doazh
- duadduad
m.
(1) Produit noir d'origine diverse (noir liquide, noir de suie, de fumée, de casserole, etc.).
●(1464) Cms (d’après GMB 199). Duat, g. noir, l. hoc atramentum. ●(1633) Nom 6a. Atramentum fuligineum : le noir ou l’encre des Imprimeurs : an duat, pe liou an Imprimeryenn. ●Atramentum tectorium : le noir des peintres : duat an peïnteryen.
●(1732) GReg 658b. Noir de fumée, tr. «Duad.»
●(1868) FHB 191/277a. eur meudad bruzun dued. ●(1870) FHB 300/309a. lakaat duad etouez va bleud.
●(1908) KMAF 49. eun tammig duad pillig. ●(1927) GERI.Ern 124. duad m., tr. «noir de fumée.» ●(1957) PLBR 103. duod, duad, tr. «noir de casserole, Plozévet.»
(2) (pathologie végétale) Charbon du blé.
●(1732) GReg 152a. Charbon dans le blé, tr. «Duot.»
●(1857) CBF 106. duad, tr. «Carie.» ●(1867) FHB 112/61a. collet hor guiniz gant an duad. ●(1890) MOA 156b. Carie des céréales, tr. «duad, m.»
●(1913) BOBL 21 janvier 421/3a. miret eus an duet. ●(1927) GERI.Ern 124. duod col., tr. «blé charbonné.»
(3) Endroit noirci, noircissure.
●(1872) ROU 93a. Noircissure, tr. «Duad.»
●(1905) IVLD 304. e oa persdu begou he dreid. Klask a reaz goalc'hi an duad.
(4) Teinture noire.
●(1927) GERI.Ern 124. duad m., tr. «teinture noire.»
(5) Toile brûlée servant d'amadou.
●(1927) GERI.Ern 124. duad m., tr. «toile brûlée qu'on met dans un cornet, pour allumer la pipe au moyen d'un briquet.»
- duadduad
s. Gwerzhañ duad da ub. : tromper qqn.
●(1924) NFLO. tromper, tr. Loeiz ar Floc'h «gwerza duad da...»
- duadennduadenn
f. –où
(1) Bleu, meurtrissure.
●(1936) BREI 455/2a. An duadennou, ar blonsadennou a dec'h evel koumoul.
(2) Nuage noir.
●(1931) VALL 496a. Nimbus, tr. « duadenn C f. » ●(1974) TDBP III 205. Sell an duadenn a zo du-hont da-gaoud Lokireg, tr. « regarde le noircissement qui est là-bas vers Locquirec (de gros nuages noirs) » ●(1982) PBLS 80. (Sant-Servez-Kallag) duadenn, tr. «nuage de pluie.»
(3) Dizoloiñ an duadenn : découvrir le pot aux roses.
●(1931) VALL 579a. découvrir le pot aux roses, tr. « dizoloï an duadenn. »
- duadurduadur
m. –ioù
(1) Noircissure.
●(17--) VO 75. sèl sclærroh é hùélamb én ur miloër en duadur e vai ar hur face.
●(1838) OVD 52. en tacheu hag en duadur e vé ar hur face. ●(1856) GRD 71. Hà gortoz e hrér bet en trenoz eit lemel en duadur e huélér ar er face ?
●(1931) VALL 497a. Noircissure, tr. «duadur m.»
(2) Noirceur.
●(1744) L'Arm 253b. Noirceur, tr. «Dùadurr.. reu. m.»
(3) Noir de fumée.
●(1934) BRUS 243. Du noir de fumée, tr. «duadur.»
(4) sens fig. Calomnie.
●(1927) GERI.Ern 124. duadur m., tr. «calomnie.» ●(1931) VALL 92a. Calomnie, tr. «duadur m.»
- duaj
- dualdual
s. Duel.
●(1854) GBI II 104. Da c'hoari 'r c'hleve en dual, tr. «Afin de jouer de l'épée, en duel !»
- duanduan
m.
I (pathologie végétale)
(1) Charbon du blé.
●(1857) CBF 106. Duan, tr. «Carie.» ●(1876) TDE.BF 176b. Duan, duen, duod, s. m., tr. «Carie ou charbon, maladie des blés.» ●(1879) BMN 153. e lec'h ma zo greun reud ha coant ez eus ivez duan ha lostennachou.
●(1906) BOBL 15 décembre 116/3a. Mad eo da brezervi an edou deuz an duïen hag ar c'hontam. ●(1908) BOBL 03 octobre 197/1e. duien an ed a ra kalz a gollou d'al labour-douar. (…) An duien a zo henvel deuz glaou.
●(1927) GERI.Ern 124. duan col. blé charbonné, sg. duanenn f. pl. ou. ●(1931) VALL 69b. Blé charbonné, tr. «duan m.» ●111b. charbon du blé, tr. «duan col. sg. duanenn f. pl. ou.»
(2) par ext. Blé charbonné.
●(1752) PEll 379. Grullu, en Basse Cornwaille, est du bled noirci intérieurement, que l'on dit en françois Bled foudré, comme frappé & brûlé par la foudre. Ce bled gâté se nomme en Léon duan, de du, noir.
II. (pathologie des animaux, des hommes) Charbon.
●(1926) FHAB Meurzh 94. klenved ar moc'h pe ar gourc'he (...) An dua, a lavar darn all.
III. Suie du dessous de la crêpière.
●(1879) ERNsup 152. duon, duon-mîn, sorte de cirage qu'on tire de la suie de la poêle à faire les crêpes, Trév[érec] et St-Clet.
- duañ / duiñduañ / duiñ
v.
I. V. tr. d.
(1) Noircir.
●(1499) Ca 73a. Duaff. g. noirdir. ●(c.1500) Cb 73b. ga. ennoircir / ou desnoircir. b. duaff pe dizuaff.
●(1659) SCger 83b. noircir, tr. «dua.» ●145b. dua, tr. «noircir.» ●(1732) GReg 152b. Charbonner, noircir avec du charbon, tr. «Dua gand glaoü.» ●(1744) L'Arm 253b. Noircir, tr. «Dùein.»
●(1838) OVD 171. rac ma tûant er réputation. ●174. ind e zû er réputation. ●(1846) DGG 462. dont a ra ar goal deaud a ben da zua o brud-vâd. ●(1856) GRD 136. En hoarieu dorn étré pautrèd ha merhèd e zou èl scodeu tan péré e losq a p'en dint allumet, e zû hag e gouci a pe n'en dès chet a dan én-hai.
●(1909) BROU 231. (Eusa) Noircir, tr. «Dúa.» ●(1911) BUAZperrot 780. al labour a skuiz an izili, a dorr ar c'horf hag a zu an daouarn.
(2) Duañ paper : écrire.
●(1906) BOBL 09 juin 90/1b. Kaër zo bet dua paper.
B. sens fig.
(1) Calomnier.
●(1732) GReg 131a. Calomnier, tr. «dua ur re-bennac.» ●281a. Detracter, noircir, perdre l'honneur de quelqu'un par ses medisances, tr. «Dua ur re. Van[netois] dueiñ. voyez calomnier, diffamer.» ●(1790) Ismar 138. En ivius e daul é velim ar guément hanni (…). Ean e assai ou duein.
●(1860) BAL 212. ar plac'h disprized a dued gant an teodou fall.
●(1920) AMJV 48. tud aviuz hag a zuas ar Vam Jahouvey. ●(1922) KAAG 41. nemet o tua hag o tispenn ho nesa. ●(1925) BUAZmadeg 288. e klaskaz he zua, en eur damall anezan e gaou.
(2) Duiñ anezhi : vivre pauvrement.
●(1924) ARVG Here 228. n’houlle ket chom gant e gerent dimeet ; d’ober petra ? da dui ’nei ?... ●(1977) TBP II 145. Ma’m-bije gouezet, e oan chomet er-mêz euz ar vro, ne oan ket deut amañ da zua anezi, tr. « si j’avais su, je serais resté hors du pays (à l’étranger), je ne serais pas venu ici la noircir (vivre dans la misère, végéter) ».
II. V. intr.
(1) (agriculture) Noircir.
●(1849) LLB 495. Ne huélou ket é foen é tûein ér parkeu.
(2) (météorologie) S’assombrir.
●(1958) BLBR 108/5. Dua ’ra an amzer hag an avel zo en traoñ.
III.
(1) Duiñ/duañ gant an naon : dépérir de faim.
●(1767) ISpour 389. quiviniein, duein guet en nanne. ●(1790) MG 54 (G) I. Marion. ean e lausquai Lazar de zuein guet nan é toull é zor. ●(17--) TE 399. duein e rai guet en nan.
●(1857) GUG 55. Gronnet a billoteu, é tûein guet en nan. ●(1860) BAL 75. Ac e rancfe un den dua gant an naoun. ●(1869) HTC 148 (L) Gabriel Morvan. Carget en deuz a vadou ar re a ioa o tua gant an naoun, hag ar re o devoa danvez eleiz en deuz lakeat var ar zeac'h. ●(1894) BUZmornik 456. ar re a ioa o tua gant ann naoun.
●(1909) BROU 231. (Eusa) Dua gant an naoun. ●(1915) MMDE 168-169 (L) Y.-V. Madec. Karget en deus a vadou ar re a ioa o tua gant an naon, hag ar re o doa kals a zanvez en deus lakeat var an noaz. ●(1915) KANNlandunvez 42/319. rak anez ne vo ket a vara er bloaz a zeu hag e ranko kalz tud dua gant an naoun. ●(1925) BUAZmadeg 419 (L) Y.-M. Madec. Karget en deuz a vadou ar re a oa o tua gant an naoun.
(2) Duiñ gant ar vizer : vivre extrêmement pauvre.
●(1962) BRUD 16/7 (T) E. ar Barzhig. Me a zo c'hoarvezet memez tra ganin pa oan yaouank hag abaoe emaoñ o tui gand ar vizer e-mesk diaoulou dichadennet. ●(1970) BHAF 103 (T) E. ar Barzhig. Ha peb hini a soñje dezañ e oa e gamarad hoaz o tui gand ar vizer en e «stalag».
- duanenn .1duanenn .1
f. –ed (ornithologie) Foulque macroule, judelle Fulica altra.
●(1732) GReg 550a. Judelle, sorte de canard sauvage, tr. «Duanenn. p. duanenned.»
●(1876) TDE.BF 176b. Duanenn, s. f., tr. «Bernache, judelle, oiseau de mer.»
●(1927) GERI.Ern 124. duanenn f. pl. ed, tr. «judelle, oiseau aquatique.»
- duanenn .2
- duaniñduaniñ
v. intr. (pathologie végétale) Avoir le charbon.
●(1876) TDE.BF 176b. Duani, v. n., tr. «Se carier ou avoir de la carie ou charbon, parlant des blés.»
- DuaodDuaod
n. de l. Duault.
(1) Duaod.
●(1732) GReg 692a. Parcq Duaut.
●(1867) BBZ III 283. E klevjont kleier Duhot o son ann ofern bred. ●(18--) SON II 146. Sellet a dreou, sellet arôc, / Me eo zur groeg person Duault.
●(1905) BOBL 28 janvier 19/3a. Barz en parroz Duot. ●(1911) BZIZ 225. en parrez Duot. ●(1912) BUAZpermoal 357. gwechall «trev» ouz Duod. ●(1935) BREI 401/2c. re Duod a zo glazarded peurvuian.
●(2002) TEBOT 142a. Nag un nebeud deus a Lokarn / Na Pistien ha Duaod. ●(2005) TAGW 401. Ba Duod, koulskoude n'eo ket kêr-ganton, vije skol-nos gant ar seuresed.
(2) Duaod-Kelenn (ancienne appellation).
●(1656) VEach 90. an Itron á Locrist, à Parres Duaut Quelen, en Escopti Querné.
(3) Devise de maison noble.
●(1667) ARmorial 241. Quelen alias audit lieu en Duault Evesché de Cornoüaille C. à present fonduë en la Baronnie du Vieux-Chastel à Loguenel, Guernisac en Taulé Evesché de Leon, le Rest en Ploüezoch, Kerelleau en Kermaria-Sular, Pontplantcoët en Poügaznou, Kermouster en Langoat & plusieurs autres en Treguier, aliàs idem, à present au Dresnay, Chateaufur, Saint Bihy, Kerchoz, Plessix Guerjan & autres, burellé d’argent & de gueulle de dix pieces & pour deuise antique, en peb amser quelen, c'est-à-dire, en toute saison il fait bon prendre conseil.
(4) Kazeg park Duaod : grande femme (en terme d’injure).
●(1732) GReg 692a. Le parc de Duaut, où est à present la Paroisse de Duaut en Quimper, étoit le parc du Haras du Duc de Bretagne. Parcq Duaut. (d'où l'on appelle par injure, une grande femme, qasecg parcq Duaut; id ẽ, jument du parc de Duaut.
(5) [Noms de famille]
●(1970) NFBT 65 N° 490. Duault. ●N° 492. Duhot. ●N°. Duot.