Recherche 'g...' : 4478 mots trouvés
Page 66 : de gward-tan (3251) à gwarigell (3300) :- gward-tangward-tan
m. Garde-feu.
●(1732) GReg 449a. Garde-feu, grille pour empêcher que les enfans ne tombent dans le feu, tr. «Goard-tan. goard-an-tan.»
- gward-tutor
- gwardaj
- gwarde
- gwardenn
- gwardez
- gwardian
- gwardianezgwardianez
f. Gardienne.
●(1868) FHB 187/241b. O veza en dez all e couent ar Gapucinet, ar vam goardianez a c'houlennaz he vennoz outhan.
- gwardlec'hgwardlec'h
m. –ioù Échauguette.
●(1732) GReg 515a. Echauguette, tour ou lieu élevé sur les côtes de la mer, pour placer une sentinelle, tr. «goardlec'h. p. goardlec'hyou.»
- gwardonigwardoni
f. Garde.
●(c.1718) CHal.ms ii. garde, tr. «goard', goardoni.» ●uous estes sous ma garde, tr. «hui so didan men goardoni.»
- gwardonidigezhgwardonidigezh
f. Tutelle.
●(1744) L'Arm 393b. Tutelle, tr. «Goardonnidiguiah.. heu.» ●Les femmes sont sous la perpétuelle tutelle de leurs maris, tr. «Er groagué a zou berpéd édan Goardonnidiguiah ou friætt.»
- gwardoniezhgwardoniezh
f.
I. Garde.
●(1732) GReg 448b. Garde, action de garder, tr. «Goardounyez.»
●(1839) BSI 118. cundui a[r] re dindan o goarduniez.
II. (droit)
(1) Curatelle.
●(1732) GReg 240b. Curatelle, tr. «Goardounyez. p. goardounyezou.»
(2) Tutelle.
●(1659) SCger 122a. tutelle, tr. «goardouniez.» ●(1732) GReg 403a. Les femmes sont en la tutelle de leur mari, tr. «Ar graguez a so ê goardounyez o ezac'h.» ●945b. Tutelle, tr. «Goardounyez. p. goardounyezou.»
- gwardoù
- gwaredgwared
voir gwarediñ
- gwarediñ / gwaredgwarediñ / gwared
v. tr. d.
(1) Aider.
●(1530) J 95b. goret an cas ne gallas dif, tr. (DEBm 298) « me préserver de ce crime. » (DGVB 198b) littéralement « aider à ce fait il ne put », « il ne put aider en cette affaire. »
●(1659) SCger 75b. ie n’e npuis (lire : je n’en puis) mais, tr. «ne hallân goret an drase.»
►absol.
●(1557) B I 304. Ma coscor ne allaf goret, tr. (DGVB 198b) « Mes bonnes gens, je ne puis qu’y faire. » ... « je ne puis aider », « je ne puis mais. »
(2) Abriter.
●(1919) BUBR 4/106. hep kleuz na toull ebet d’o c’huzet ha d’o gwaredi.
(3) Protéger.
●(1931) VALL 600b. Protéger, tr. «gwaredi.»
- GwaregGwareg
n. de l. Gouarec.
●(1905) ALMA 67. Goarec. ●(1913) PRPR 42. person Gouarek. ●(1924) BUBR 39/857. An draonienn all-man, hir ha moan, stardet etre mene noaz ar « Boned-ru » ha koajeier goue ar « C’hovellou », a gas ganti eus a Ouarek tre d’ar Morbihan (...) dour braz ar Blavez. ●(1925) ARVG 3/72. An Otrou chaloni Guitterel, person koz Gouareg. ●(1935) ANTO 59. Traoniennou enk ha don heñvel ouz ar re ma kammigel stêr ar Blaved en o goueled, en-dro da Wareg. ●(1970) BHAF 126. Pegeid a zo etre Plougerneve ha Gwareg, diou leo marteze. ●(1995) LMBR 80. etre Gwareg ha Mur.
●(2002) TEBOT 107a. Bezañ 'zo c'hoazh pemp kanton / En korn ar brezhoneg / Tu Korle, Sant-Nikolaz / Mael Rostren ha Gwareg.
- gwareggwareg
[mbr goarec, goarac, gouarecq, brpm goarec, /ouaræg, goarac, vcorn guarac gl. diploma (Campanile 54), mcorn gwarak, mgall gwarag < gwar .3 + -eg ; en breton le suffixe -ag a été concurrencé par le suffixe -eg ; à noter cependant les formes mbr & brpm goarac]
F. –où, –eier, –i
I.
A.
(1) (armement) Arc.
●(1499) Ca 94a. Goarec. g. arc. l. hic arcus / us / ui. ●(c.1500) Cb 94b. Goarac. g. arc. l. hic arcus / us / ui. ●(1633) Nom 185b. Arcus, cornu : arc, arbalestre : gouarecq, arbalastr. ●Corytus : carquois à mettre l’arc : vn bouestl da douen an gouarec. ●186a. Neruus arcus, neruus equinus : corde d’arc ou d’arbalestre : corden an gouarecq pe’n arbalastr.
●(1659) SCger 11b. bander vn arc, tr. «stigna vr goarec.» ●150b. goarec, tr. «arc.» ●(c.1718) CHal.ms i. tendre un arc, tr. «stignein, bandein ur goarec.» ●(1744) L’Arm 16a. Arc, tr. «Goarêc.. égui. f.» ●(1732) GReg 48b. Arc, arme très ancienne pour tirer des flèches, tr. «Goarec. p. goaregou. goarac. p. goaragou. Van[netois] Goarec. p. goaregui, goareguéü.» ●78a. Bander un arc, tr. «Steigna ur voarecq.»
(2) Gwareg an neñvoù : la voûte des cieux.
●(1744) L’Arm 289b. la voute des cieux, tr. «er Ouaræg ag enn Neanhueu.»
B. (architecture)
(1) Voûte, arc.
●(1732) GReg 48b. Arc de bâtiment, voûte & trompe courbées en rond, tr. «Goarec. p. goaregou.» ●(1744) L’Arm 16a. Arcade, tr. «Goarêc.. égui. f.» ●(17--) TE 155. er oarêq a driomfl en doai greit er Roué sehuel.
●(1868) FHB 166/74. Setu en eun taol ar pilier hag ar voareg eleac’h ma edo ar gador brezeg. ●(1869) FHB 205/386b. en daou du d’ar c’hœur er goaregou etre ar pillerou. ●(1880) SAQ i 75. Eun ilis ploum var he filierou, nerzus var he goareier mein-bên.
●(1903) MBJJ 192. Pa deu diou oarek d’en em droc’han, e reont eun ojiven. ●(1998) OPVI II 281. [ar hloastr euz an XIIved kantved] Siwaz ! n’eus mui toenn e-béd warnañ med e bilierou bihan, reñket daou-ha-daou, 44 anezo, kenkoulz hag ar gwaregeier, a zo atao eun dudi da weled.
(2) Arche (de pont).
●(1732) GReg 49a. Arche d’un pont, tr. «goarec ur pound. p. goaregou-pound.» ●(1744) L’Arm 16b. Arche d’un pont, tr. «Goarêc.. égui. f.
(3) Gwareg zoubl : arcade double.
●(1872) ROU 81b. Ar voareg zoubl, tr. «l’arcade double.»
(4) War, àr wareg : en arche.
●(1744) L’Arm 331b. Remenée ou Arriere-voussure, Linteau vouté, au-lieu de Palatre, tr. «Gourin-dor ar ouarêc diabarh d’en ti.»
(5) War, àr waregoù : à arches multiples.
●(1633) Nom 140b. Paries fornicatus : muraille courbe, ou faite sur les arcs : muraill pe moguer pleguet, eilcostezet, pe græt voar gouaregou.
●(1744) L’Arm 16b. Eglise en arcades, tr. «iliss ar goarêgui.» ●285a. Pile (…) Masse de maçonnerie au bout des ponts & au milieu, pour en soutenir les arches, tr. «Massonatt tihüe, doh péhani é vatissér ur pond ar ouarêgui.»
II.
(1) Gwareg-voc’h : pendoir.
●(1732) GReg 709b. Pendoir, bare courbe pour suspendre un cochon qu’on vient de tuer, tr. «goarecg. p. goaregou. ur voarecg-moc’h.»
(2) [au plur.] (agriculture) Ar gwaregoù : nom de deux chevilles qui passent dans le soc de la charrue.
●(1732) GReg 155a. Deux chevilles qui passent dans le bois du soc, tr. «Ar goaragou.»
●(1876) TDE.BF 234a. Goarag, gwarag, s. m., tr. «Cheville du soc de la charrue.»
- gwareg-an-neñvgwareg-an-neñv
[mbr gouarec an euff < gwareg + an + neñv]
F. Arc-en-ciel.
●(1633) Nom 219b. Iris, arquus, arcus cælestis : l'arc au ciel : gouarec an euff.
- gwareg-ar-glav / gwareg-c'hlavgwareg-ar-glav / gwareg-c'hlav
[mbr goarec an glau, gouarec an glao, brpm goarec er glaü', goarec-ar-glao < gwareg + an + glav]
F.
I. Arc-en-ciel.
●(1499) Ca 90a. Ganiuedenn an glau. vide in goarec an glau. ●94b. Goarec an glau. g. larc du ciel. ●(1633) Nom 219b. Iris, arquus, arcus cælestis : l'arc au ciel : gouarec an glao.
●(c.1718) CHal.ms i. arc en Ciel, tr. «goarec er glaü'.» ●(1732) GReg 49a. Arc-en-ciel, tr. «goarec-ar-glao. p. goaregou-ar-glao. Van[netois] Goarec er glaü.» ●(1744) L'Arm 16a. Arc-en-Ciel, tr. «Goarêg-er-glau.. goarégui-er-glau. f.»
●(1856) VNA 13. l'Arc-en-ciel, tr. «er Hoarêc-glàu.»
●(1934) BRUS 185. Un arc-en-ciel, tr. «ur hoareg-glaù.» ●(1996) VEXE 152. Si l'arc-en-ciel du matin prédit le beau temps, Gwadig ar glao deuz ar beure, / Tad da falz ha kê d'ar mene (Arc-en-ciel le matin, prends ta faucille et va à la montagne). celui du soir est signe de pluie ou de vent : Gwadig ar glao deuz an noz / Glao pe avel antronoz (Arc-en-ciel le soir, de la pluie ou du vent pour le lendemain).
II. Hir ha moan evel gwareg-ar-glav (kloareg-ar-glav) : long et mince comme l’arc-en-ciel.
●(1876) RECe iii 451. Le dicton : Hir ha moan evel cloarec ar glao, c'est-à-dire : long et mince comme le clerc de la pluie, est connu de tout le monde, en Basse-Bretagne.
- gwaregañ
- gwaregata
- gwaregenngwaregenn
[gwareg + -enn]
F. –où (géométrie) Arc de cercle.
●(1931) VALL 24a. arc de cercle, tr. «gwaregenn f.»
- gwaregenn-c'hlavgwaregenn-c'hlav
[gwaregenn + glav]
F. Arc-en-ciel.
●(1908) PIGO II 86. stignet 'vel eur waregen-c'hlao.
- gwaregergwareger
[mbr goareguer, brpm goareguer < gwareg + -er .6]
M. –ion Archer, tireur à l’arc.
●(1499) Ca 94b. Goareguer. g. archier. ●(c.1500) Cb 94b. Goaraguer. g. archier.
●(1659) SCger 8b. archer, tr. «goareguer.» ●(1732) GReg 49a. Archer, qui tire de l'arc, tr. «Goareguer. p. goaregueryen.»
●(1821) GON 255b. Gwaréger ou Goaréger, s. m., tr. «Archer, celui qui tire de l'arc. Homme de guerre combattant avec l'arc. Pl. ien.»
●(1925) FHAB Gouere 247. e kaver eur skouejer ha pevar gwareger dindan e urziou.
- gwaregezh .1gwaregezh .1
[brpm goareguiah, goarigueh < gwar .1 + -egezh]
F.
(1) Lenteur.
●(1744) L’Arm 216a. Lenteur, tr. «Goareguiah.»
(2) Loisir, oisiveté.
●(c.1718) CHal.ms iv. temps loisir, tr. «oüar, spaç, amser, gorguez, goarigueh.» ●(1732) GReg 672b. Oisiveté, tr. «goüarigueh.»
(3) Àr e oaregezh : lentement.
●(1904) LZBg Mae 134. ni e zischen ar hun goaregeh.
- gwaregezh .2gwaregezh .2
[gwar .3 + -egezh]
F. Courbure.
●(1821) GON 255b. Gwarégez, s. f., tr. «Courbure, état d’une chose courbée, arquée.»
- gwarek
- gwaremm .1gwaremm .1
adj. Désert, à l'abandon.
●(1876) TDE.BF 261a. Par extention, ce substantif [gwaremm] s'emploie à la façon d'un adjectif, au sens de dépeuplé, désert, sans maître. ●Eunn ti gwaremm, tr. «une maison déserte, abandonnée.» ●Ar gear-ze a zo gwaremm bremañ, tr. «cette ville est dépeuplée ou déserte actuellement.» ●795. N'ema ket ar mestr er gear, neuze ema kear-gwaremm hag al labour war zaou-hanter. (La maison est déserte).
- gwaremm .2gwaremm .2
f. –où, gwarimeier, gwerimier
I.
(1) Garenne.
●(1633) Nom 236b. Robarium, viuarium : garenne, parc à nourrir beste sauuages : gouarem, parc da mezur loeznet gouez.
●(1659) SCger 61b. garenne, tr. «goarem p. iou.» ●150b. goarem, tr. «garene.» ●(1732) GReg 450a. Garenn, petit bois, ou bruïere où l'on a mis des lapins, tr. «Goaremm. p. goaremmou.»
●(1847) BDJ 47. Gwech, dre veneçziou dizeac'h, gwech, dre zoüarou bleün, / Hoghen, n'eus ehan evithan nemed e gwarm pe c'heûn. ●(1857) CBF 89. ar warem hoc'h euz marret warlene, tr. «la garenne que vous avez marrée l'an dernier.» ●(1867) FHB 123/1148b. goarimmeier treud. ●(1869) SAG 203. tud o varrat en eur goarm. ●(1877) EKG I 162. e pep hini euz an diou voarem a zo a bep tu d'an hent. ●(1878) EKG II 9. a-hed ar c'hoajou hag ar goaremmou. ●12. reded euz an eil goaremm enn eben.
●(1932) KWLB 15. En douar gwaremm. ●(1950) KROB 26-27/17. Er gwerimier dister zoken e veze patatez a verniou. ●(1943) HERV 157. hag am lezo da vont da redek ar gwaremeier, pa droio em fenn.
(2) Souterrain.
●(17--) TE 291. Belean Bel e antréai én Tampl, dré ur oarèm idan en doar.
(3) Terrier.
●(1913) AVIE 181. El luherned en des ou goaremeu hag éned en nean ou néhieu.
(3) Arc-en-ciel. (?) cf. gwaremm-ar-glav (?).
●(1849) LLB 531-532. mar da doh guélèt én ur bouchad kogus / É splannein doh en heol ur hoarem ligernus.
II. Bezañ keal ar waremm gant ub. : être en pleine liberté.
●(1924) NFLO. Liberté. ils sont en pleine liberté, tr. Loeiz ar Floc'h «keal eo ar waremm ganto.»
- gwaremm-glav / gwaremm-ar-glavgwaremm-glav / gwaremm-ar-glav
f. par deform. Arc-en-ciel.
●(1723) CHal 85. Gouarem er glau, tr. «Arc-en-ciel.» ●(1732) GReg 49a. Arc-en-ciel, tr. «Van[netois] goarem er glaü.» ●(17--) TE 16. Doué (...) e vènnas ma vezai bet er Oarèm glàu er merche a guemènt-ce. ●465. er oarèm-glàu drès é bèn.
●(1896) HIS 13. ur gèr a hoarem-glaú. ●(1896) HISger 2. Goarem-glaú, tr. «arc-en-ciel.» ●(1899) HZB 15. eur gaer a warem-c'hlao.
- gwaremmad / gwaremmiad
- gwaremmer –ion
- gwaremmiadgwaremmiad
voir gwaremmad
- gwaremmiñgwaremmiñ
v. tr. d. Miner (un terrain) en creusant des galeries.
●(1744) L'Arm 240a. Miner, tr. «Goaremmein.»
- gwaretgwaret
[brpm goüaret < gwar .3 + -et .1]
Adj. Bossué, bosselé.
●(1732) GReg 105a. La vaisselle d'étain, d'argent, est toute bossuée, tr. «goüaret eo al listry.»
- gwarez .1gwarez .1
[voir gwarez .2]
Adj. Abrité.
●(1876) TDE.BF 234a. Goare, goarez, gware, s. m. C[ornouaille] Qui offre un abri contre le mauvais temps. Le comparatif goareoc'h est usité. Eul lec'h goare, un lieu abrité. Eul lec'h goareoc'h, un lieu plus abrité qu'un autre. ●Goarea, gwarea, v. n. C[ornouaille] S'abriter. On dit de préférence, monet en eul lec'h goare. ●(1890) MOA 101b. se mettre à l'abri du mauvais temps (…) En Tréguier, on dit en ce sens, goarea, v. n ; (mont er goare), (mont en eul lec'h goare).»
- gwarez .2gwarez .2
[mbr goarez, brpm goare, mgall gwaret (GPCY 1583a) < gwar .1 + -ez .6 (DGVB 66b)]
M./f.
(1) Abri.
●(1857) HTB 65. bean en gwarez hag er gwella didanjur.
●(1905) KZVr Eost-Gwengolo. ha me mont da glask eur gware (goudor) en eur verouri bennak. (d'après KBSA 72).
(2) Refuge.
●(1874) POG 5. Jezuz, gwarez ar bec'herien.
(3) Protection.
●(1580) G 261. Hep bro, ty, na douar, na goarez, tr. «Sans pays, maison, ni terre, ni protection.»
●(1792) BD 454. hep na tan, na dilliat na boet na nep goare, tr. «Sans nourriture, ni vêtements, ni aliments, ni aucune protection.»
●(1902) PIGO I 197. e ben-baz (...) e oa evitan eun difenn hag eur warez.
- gwarezad
- gwarezadurgwarezadur
[gwarez .2 + -adur]
M. –ioù Préservation.
●(1931) VALL 589a. Préservation, tr. «gwarezadur.» ●600b. Protection, tr. «gwarezadur m.»
- gwarezañgwarezañ
voir gwareziñ
- gwareziñ / gwarezañgwareziñ / gwarezañ
[gwarez .2 + -iñ & -añ]
V.
I. V. tr. d.
(1) Protéger.
●(1906-1907) EVENnot 17. (Ar Veuzid) Ar gwe ze a waré ar porz, tr. «abrite.» ●(1931) VALL 600b. Protéger, tr. «gwarezi.»
(2) local. Ramasser.
●(1970) GSBG 358. (Groe) ar piz gris a veze freilhataet ha gwarezet, tr. «les petits pois étaient battus au fléau er ramassés.» ●360. kar holl an dud a wareze ar banal, tr. «Car tout le monde ramassait le genêt.»
II. V. intr. S'abriter.
●(1876) TDE.BF 234a. Goarea, gwarea v. n. C[ornouaille], tr. «S'abriter.» ●(1890) MOA 101b. se mettre à l'abri du mauvais temps (…) En Tréguier, on dit en ce sens, goarea, v. n ; (mont er goare), (mont en eul lec'h goare).»
- gwarezourgwarezour
[gwarez .2 + -our]
M. –ion Protecteur.
●(1931) VALL 600b. Protecteur, tr. «gwarezer, gwarezour.»
- gwarezus
- gwargammet
- gwariañgwariañ
[gwar .3 + -añ .5 / -iañ]
V.
I. V. intr. Se tordre, se gondoler, se courber.
●(1919) KZVr 355 - 21/12/19. Gwaria, tr. «se tordre, se gondoler.» ●(1931) VALL 37a. se courber, tr. «gwaria.» ●338b. Gondoler, tr. «gwaria.» ●(1962) TDBP II 193. A-hend-all e teu ar plenken da waria, tr. «autrement les planches viennent à gauchir.»
II. V. tr. d.
(1) Courber.
●(1931) VALL 37a. Courber, tr. «gwaria.»
(2) sens fig. Gwariañ ar wirionez : fausser la vérité.
●(1964) BAHE 39/9. Daoust ha ne vo ket techet ar re-se da wariañ ar wirionez (…) ?
- gwaridellgwaridell
[gwar .3 + -idell]
F. –où (architecture) =
●(1910) MBJL 107. ar re a zo kludet du-hont 'us d'in ebarz ar gwaridello. (…) ar feskenno drapoio a zo fichet ouz ar gwaridello. ●147. ar gwaridello diavêz. ●150. Ar gwaridello a ra an dro d'an neven. ●165. diwar gwaridello an iliz.
- gwaridoùgwaridoù
[gwar .3]
Plur. (architecture) =
●(1886) MELu III 78 (d'après Annuaire des Côtes-du-Nord 1851 pp.21-233. chant recueilli en 1836). Hag a dut 'zo er gouarido, / Us hon gouelet 'cuitat ar vro ! tr. «Combien il y a du monde sur les hauteurs à nous voir quitter le pays !»
●(1910) MBJL 135. o gwelet eus ar gwarido.
- gwariellañ
- gwariet
- gwarigellgwarigell
[brpm gwarighell < gwar .3 + -igell]
F. Biais, guingois.
●(1752) PEll 385. Gwarighell, selon M. Roussel est un Arc, & par conséquent de même signification que Gwarec, dont il est dérivé.
●(1876) TDE.BF 261a. Gwarigell, s. f., tr. «Biais, guingois.» ●(1890) MOA 289b. Guingois, s. m., tr. «Goarigell, f.»
●(1931) VALL 65b. Biais, tr. «gwarigell f.»